ગુજરાત સમાન નાગરિક સંહિતા

ગુજરાત સમાન નાગરિક સંહિતા બિલ 2026: સમાનતા, કાનૂની સુધારાઓ અને બહુલવાદના પડકારો

ભારતના બંધારણીય અને સામાજિક ઈતિહાસમાં 24 માર્ચ 2026 નો દિવસ એક અત્યંત ઐતિહાસિક અને ક્રાંતિકારી સીમાચિહ્ન તરીકે અંકિત થઈ ગયો છે. ગુજરાત વિધાનસભામાં 7 થી વધુ કલાકની લાંબી, સઘન ચર્ચાના અંતે શાસક પક્ષ દ્વારા 'ગુજરાત સમાન નાગરિક સંહિતા (UCC) બિલ 2026' ધ્વનિ મતથી પસાર કરવામાં આવ્યું છે. આ ઐતિહાસિક પગલાં સાથે જ, ફેબ્રુઆરી 2024 માં ઉત્તરાખંડ બાદ, દેશમાં સમાન નાગરિક સંહિતા અપનાવનાર ગુજરાત ભારતનું બીજું રાજ્ય બની ગયું છે. 182 સભ્યોની ગુજરાત વિધાનસભામાં 161 બેઠકોની જંગી બહુમતી ધરાવતી ભારતીય જનતા પાર્ટીની સરકારે આ ખરડાને સામાજિક સમરસતા, રાષ્ટ્રીય એકતા અને લિંગગત સમાનતાના પ્રતીક તરીકે રજૂ કર્યો છે. કેન્દ્રીય ગૃહમંત્રી અમિત શાહે સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ પર આ નિર્ણયને વધાવતા તેને એક 'ઐતિહાસિક પગલું' ગણાવ્યું હતું અને જણાવ્યું હતું કે સમાન કાયદા મારફતે દેશનું સંચાલન થવું જોઈએ તેવો પક્ષનો શરૂઆતથી જ સંકલ્પ રહ્યો છે.

આ કાયદાનો મૂળભૂત અને પ્રાથમિક ઉદ્દેશ્ય ધર્મ, જ્ઞાતિ કે સંપ્રદાયના કોઈપણ પ્રકારના ભેદભાવ વિના તમામ નાગરિકો માટે લગ્ન, છૂટાછેડા, વારસાહક, દત્તક વિધાન અને લિવ-ઇન રિલેશનશિપ (સહજીવન) જેવા અત્યંત અંગત નાગરિક મામલાઓનું સંચાલન કરવા માટે એક સમાન કાનૂની માળખું પ્રદાન કરવાનો છે. જોકે, આ કાયદાએ રાજકીય અને કાનૂની વર્તુળોમાં એક વ્યાપક ચર્ચા પણ છેડી છે. વિપક્ષો દ્વારા તેને રાજકીય હેતુઓથી પ્રેરિત અને બંધારણીય અધિકારો પરના અતિક્રમણ સમાન ગણાવીને તેનો ઉગ્ર વિરોધ કરવામાં આવ્યો છે.

પૃષ્ઠભૂમિ

રાજ્યમાં સમાન નાગરિક સંહિતા લાગુ કરવાની દિશામાં ફેબ્રુઆરી 2025 માં એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અને નક્કર પગલું ભરવામાં આવ્યું હતું. ગુજરાત સરકારે સુપ્રીમ કોર્ટના નિવૃત્ત ન્યાયાધીશ જસ્ટિસ રંજના પ્રકાશ દેસાઈ ની અધ્યક્ષતામાં પાંચ સભ્યોની એક ઉચ્ચસ્તરીય સમિતિની રચના કરી હતી. આ સમિતિનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય ગુજરાતમાં સમાન નાગરિક સંહિતાની વાસ્તવિક જરૂરિયાતનું મૂલ્યાંકન કરવાનો અને તેના આધારે એક કાયદાકીય મુસદ્દો (ડ્રાફ્ટ) તૈયાર કરવાનો હતો.

આ સમિતિમાં કાયદાકીય, વહીવટી અને સામાજિક ક્ષેત્રના નિષ્ણાતોનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો. જેમાં નિવૃત્ત આઈએએસ અધિકારી સી.એલ. મીણા, વરિષ્ઠ વકીલ આર.સી. કોડેકર, વીર નર્મદ દક્ષિણ ગુજરાત યુનિવર્સિટીના ભૂતપૂર્વ કુલપતિ દક્ષેશ ઠાકર અને જાણીતા સામાજિક કાર્યકર ગીતા શ્રોફ સભ્ય તરીકે જોડાયા હતા. પોતાના કાર્યકાળ દરમિયાન આ સમિતિએ સમગ્ર ગુજરાતના વિવિધ જિલ્લાઓની વ્યાપક મુલાકાત લીધી, સમાજના તમામ વર્ગો, ધાર્મિક નેતાઓ, રાજકીય પ્રતિનિધિઓ અને સામાન્ય નાગરિકો સાથે ઉંડાણપૂર્વક પરામર્શ કર્યો. આ પ્રક્રિયા દરમિયાન સમિતિને 20 લાખથી વધુ સૂચનો અને ભલામણો પ્રાપ્ત થઈ હતી, જે આ મુદ્દા પ્રત્યે જનતાની જાગૃતિ અને રસ દર્શાવે છે.

અંતે, અનેક વખત મુદત વધાર્યા બાદ, 17 માર્ચ 2026 ના રોજ આ સમિતિએ પોતાનો ત્રણ ગ્રંથોનો અંતિમ અને વિસ્તૃત અહેવાલ ગુજરાતના મુખ્યમંત્રી ભૂપેન્દ્ર પટેલને ગાંધીનગર ખાતે સુપરત કર્યો. આ અહેવાલમાં મહિલાઓના સમાન અધિકારો સુનિશ્ચિત કરવા, તેમને કાનૂની સુરક્ષા પ્રદાન કરવા અને રાજ્યની ભૌગોલિક તથા સાંસ્કૃતિક વિવિધતાને સંતુલિત કરતા એક સમાન કાનૂની માળખાની દૃઢ ભલામણ કરવામાં આવી હતી. આ જ અહેવાલના તારણોને આધારે 209 પાનાંનું બિલ વિધાનસભામાં રજૂ કરવામાં આવ્યું અને કાયદાનું સ્વરૂપ પામ્યું.

બિલની મુખ્ય જોગવાઈઓ

'ગુજરાત સમાન નાગરિક સંહિતા બિલ, 2026' એક અત્યંત વ્યાપક કાનૂની દસ્તાવેજ છે. આ કાયદો માત્ર ગુજરાત રાજ્યની ભૌગોલિક હદ પૂરતો સીમિત નથી, પરંતુ રાજ્યની બહાર રહેતા ગુજરાતના નાગરિકોને (Out-of-state Gujaratis) પણ તે સમાન રીતે લાગુ પડશે. આ કાયદામાં સમાવિષ્ટ મુખ્ય જોગવાઈઓ કાનૂની માળખામાં ધરમૂળથી ફેરફાર લાવનારી છે:

લગ્ન અને છૂટાછેડાના નિયમોમાં કડકાઈ અને એકરૂપતા:

• આ નવા કાયદા હેઠળ તમામ ધર્મોના નાગરિકો માટે લગ્નની નોંધણી ફરજિયાત બનાવવામાં આવી છે. કોઈપણ દંપતીએ લગ્ન ગ્રંથિથી જોડાયાના 60 દિવસની અંદર તેની સત્તાવાર કાનૂની નોંધણી કરાવવી પડશે. જો આ કાયદાકીય ફરજનું પાલન ન થાય તો 10,000 રૂપિયા સુધીના આર્થિક દંડની કડક જોગવાઈ કરવામાં આવી છે. લગ્ન માટે પુરુષની લઘુત્તમ વય 21 વર્ષ અને મહિલાની લઘુત્તમ વય 18 વર્ષ સ્પષ્ટપણે નિર્ધારિત કરવામાં આવી છે.
• સૌથી ક્રાંતિકારી અને સામાજિક સુધારા સમાન પગલાં રૂપે આ કાયદાએ બહુપત્નીત્વ (Polygamy) અને દ્વિપત્નીત્વ (Bigamy) પર સંપૂર્ણ અને કાયમી પ્રતિબંધ મૂક્યો છે. આ નિયમ અંતર્ગત, જ્યાં સુધી કોઈ વ્યક્તિના પતિ કે પત્ની જીવિત હોય, ત્યાં સુધી તે વ્યક્તિ બીજા લગ્ન કરી શકશે નહીં. કાયદા મુજબ લગ્ન ત્યારે જ કાયદેસર અને માન્ય ગણાશે જ્યારે લગ્નના સમયે બંને પક્ષમાંથી કોઈનો પણ જીવનસાથી હયાત ન હોય. વધુમાં, અમુક ચોક્કસ સમુદાયોમાં પ્રચલિત હલાલા (Halala) જેવી વિવાદાસ્પદ પ્રથાઓ પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો છે. આનાથી છૂટાછેડા લીધેલા યુગલો કોઈપણ અમાનવીય શરત કે પ્રક્રિયામાંથી પસાર થયા વિના કાયદેસર રીતે તાત્કાલિક પુનર્લગ્ન કરવા માટે મુક્ત બનશે.
• લગ્નમાં થતી છેતરપિંડી રોકવા માટે કાયદો અત્યંત કઠોર વલણ અપનાવે છે. બળજબરી, દબાણ, ધાકધમકી કે ઓળખ છુપાવીને (છેતરપિંડીથી) કરવામાં આવતા લગ્નોને ગંભીર ગુનો ગણીને તેમાં 7 વર્ષ સુધીની આકરી જેલની સજાની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે. તેવી જ રીતે, છૂટાછેડા માટે પણ સમાન નિયમો બનાવવામાં આવ્યા છે. કોર્ટના સત્તાવાર અને કાયદેસરના હુકમનામા (Decree) સિવાય અન્ય કોઈપણ રીતે (જેમ કે મૌખિક કે પત્ર દ્વારા અપાતા ટ્રિપલ તલાક) આપવામાં આવતા ગેરકાયદેસર છૂટાછેડા અમાન્ય ગણાશે અને તેના માટે 3 વર્ષ સુધીની જેલની સજા નિર્ધારિત કરવામાં આવી છે.

લિવ-ઇન રિલેશનશિપ (સહજીવન) નું ફરજિયાત અને કડક નિયમન:

• આ બિલની સૌથી વધુ ચર્ચિત, નવીન અને વિવાદાસ્પદ જોગવાઈ લિવ-ઇન રિલેશનશિપની ફરજિયાત નોંધણી છે. કાયદા મુજબ, કોઈપણ યુગલ કે જે લગ્ન કર્યા વિના સહજીવનમાં (In the nature of marriage) રહે છે, તેમણે પોતાનો સંબંધ શરૂ કર્યાના 1 મહિનાની અંદર રજિસ્ટ્રાર સમક્ષ તેની સત્તાવાર કાનૂની નોંધણી કરાવવી ફરજિયાત છે. જો કોઈ યુગલ આ નોંધણી કરવામાં નિષ્ફળ જાય, તો તેમને 3 મહિના સુધીની જેલની સજા અથવા 10,000 રૂપિયાનો દંડ અથવા બંને થઈ શકે છે.
• આ ઉપરાંત, જો સંબંધમાં જોડાનાર યુગલની ઉંમર 18 થી 21 વર્ષની વચ્ચે હોય, તો રાજ્ય સરકાર દ્વારા તેમના માતાપિતા કે વાલીઓને આ નોંધણી અંગે ફરજિયાતપણે લેખિત જાણ કરવામાં આવશે. જો આવા સંબંધોમાં કોઈ સગીર (Minor) સંડોવાયેલ હોય તો બાળ સુરક્ષા કાયદા અને પોક્સો (POCSO) એક્ટ હેઠળ કડક ફોજદારી કાર્યવાહી કરવામાં આવશે.
• સરકારનો તર્ક છે કે આ કડક નિયમનનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય મહિલાઓની સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવાનો છે. જો કોઈ પુરુષ તેની લિવ-ઇન પાર્ટનર મહિલાને અધવચ્ચે તરછોડી દે છે, તો તે મહિલા આ કાયદા હેઠળ કાયદેસર રીતે ભરણપોષણ (Maintenance) નો દાવો કરવા માટે હકદાર બને છે. વળી, આવા નોંધાયેલા સંબંધોથી જન્મેલા બાળકોને દંપતીના કાયદેસરના (Legitimate) સંતાનો તરીકેની સંપૂર્ણ માન્યતા આપવામાં આવી છે અને તેમને મિલકતમાં કાયદેસરના સંતાનો સમાન જ હક મળશે. સંબંધનો અંત લાવવા માટે પણ ઔપચારિક ઘોષણા કરવી અને રજિસ્ટ્રાર દ્વારા પ્રમાણપત્ર મેળવવું ફરજિયાત બનાવવામાં આવ્યું છે.

વારસાહક અને ઉત્તરાધિકારના સમાન અને ન્યાયી નિયમો:

• આ કાયદો તમામ ધર્મોના નાગરિકો માટે મિલકતના વિભાજન અને વારસાહકના સમાન નિયમો સ્થાપિત કરે છે. જેમાં પુત્ર અને પુત્રી બંનેને પિતૃક અને પૈતૃક મિલકતમાં એકસમાન અધિકાર આપવામાં આવ્યા છે, જે અત્યાર સુધી કેટલાક ધાર્મિક અંગત કાયદાઓમાં અસમાન હતા. સમિતિની ભલામણો અનુસાર વારસદારોનું વૈજ્ઞાનિક વર્ગીકરણ કરવામાં આવ્યું છે. જેમાં 'ક્લાસ 1' (Class 1) વારસદારોમાં જીવનસાથી, બાળકો અને માતાપિતાનો સમાવેશ થાય છે. જ્યારે 'ક્લાસ 2' (Class 2) માં સાવકા માતાપિતા અને દાદા-દાદીનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે, અને ત્યારબાદ 'અન્ય સંબંધીઓ' નો વર્ગ આવે છે. આ માળખું અત્યંત પારદર્શક છે અને તે ખાસ કરીને મુસ્લિમ મહિલાઓને તેમના પિતા અને પતિની મિલકતમાં અન્ય સમુદાયોની મહિલાઓ સમાન જ સુરક્ષિત હક પ્રદાન કરે છે.

બાકાત રાખવામાં આવેલા વર્ગો અને કાયદાકીય મર્યાદાઓ

• આ કાયદો અત્યંત વ્યાપક હોવા છતાં, બંધારણીય સંવેદનશીલતાઓને ધ્યાનમાં રાખીને અમુક વર્ગોને તેમાંથી સ્પષ્ટપણે બાકાત રાખવામાં આવ્યા છે. બિલના દસ્તાવેજમાં સ્પષ્ટતા કરવામાં આવી છે કે આ સંહિતાની કોઈપણ જોગવાઈ અનુસૂચિત જનજાતિ (STs) અને એવા વિશિષ્ટ સમુદાયોને લાગુ પડશે નહીં જેમના રૂઢિગત અને પરંપરાગત અધિકારોને ભારતના બંધારણ હેઠળ ખાસ રક્ષણ પૂરું પાડવામાં આવ્યું છે. આ પગલું દર્શાવે છે કે સરકાર આદિવાસી સમુદાયોની વિશિષ્ટ સાંસ્કૃતિક ઓળખ, તેમની વર્ષો જૂની પરંપરાઓ અને પંચાયત વ્યવસ્થાને અકબંધ રાખવા માંગે છે.
• જોકે, આ કાયદાની એક નોંધપાત્ર મર્યાદા એ પણ સામે આવી છે કે તે લિવ-ઇન રિલેશનશિપની વ્યાખ્યા માત્ર એક પુરુષ અને એક સ્ત્રી વચ્ચેના વિષમલિંગી (Heterosexual) સંબંધ તરીકે જ આપે છે. આથી, તે સ્પષ્ટપણે એલજીબીટીક્યુઆઈએ પ્લસ (LGBTQIA+) સમુદાયના સમાન જાતિના સંબંધોને કાનૂની માન્યતા કે રક્ષણ પૂરું પાડવામાં નિષ્ફળ જાય છે. વિવેચકોના મતે, આધુનિક યુગમાં સમાનતાના સિદ્ધાંત પર આધારિત કાયદામાં સમાન જાતિના યુગલોને બાકાત રાખવા એ એક મોટો વિરોધાભાસ છે.

સરકારની તરફેણની દલીલો:

• મુખ્યમંત્રી ભૂપેન્દ્ર પટેલે આ બિલ ગૃહમાં રજૂ કરતી વખતે તેને વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના 'એક ભારત શ્રેષ્ઠ ભારત' અને 'વિકસિત ભારત 2047' ના વિઝન સાથે જોડીને એક ઐતિહાસિક ક્ષણ ગણાવી હતી. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે, "એક અખંડ અને અતૂટ રાષ્ટ્ર માટે સમાન કાનૂની માળખું અત્યંત જરૂરી છે, જે આપણા પ્રાચીન વૈદિક જ્ઞાનને પણ પ્રતિબિંબિત કરે છે. આપણા પ્રાચીન શ્લોકો કહે છે કે સત્ય એક છે, ભલે તેને રજૂ કરવાના માર્ગો અને ધર્મો અનેક હોય. તેવી જ રીતે જો સત્ય એક છે, તો ન્યાય પણ સૌના માટે એક સમાન હોવો જોઈએ." મુખ્યમંત્રીએ સ્પષ્ટ કર્યું કે આ બિલ કોઈપણ ધર્મ કે આસ્થાની વિરુદ્ધ નથી, પરંતુ તે બંધારણના અનુચ્છેદ 14 હેઠળ કાયદા સમક્ષ સમાનતા સુનિશ્ચિત કરે છે. આ બિલ માત્ર એક કાનૂની પ્રક્રિયા નથી, પરંતુ સમાનતા, ન્યાય અને રાષ્ટ્રીય એકતા માટેનો દૃઢ સંકલ્પ છે.
• નાયબ મુખ્યમંત્રી હર્ષ સંઘવીએ આ બિલના મજબૂત સમર્થનમાં જણાવ્યું કે, ભારત 1947 માં આઝાદ થયું હોવા છતાં દેશના નાગરિક કાયદાઓ ધર્મ અને જ્ઞાતિના આધારે વહેંચાયેલા રહ્યા, જેના કારણે મહિલાઓએ સૌથી વધુ અસમાનતા સહન કરવી પડી છે. તેમણે બનાવટી ઓળખ ઊભી કરીને અથવા છેતરપિંડીથી કરવામાં આવતા લગ્નો (જેને ઘણીવાર સામાજિક ચર્ચામાં 'લવ જેહાદ' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે) ને સંગઠિત અપરાધ ગણાવ્યા અને કહ્યું કે આ નવો કાયદો આવા ગુનાઓને અટકાવશે. તેમણે વિપક્ષ કોંગ્રેસ પર આકરો પ્રહાર કરતા કહ્યું કે જ્યારે ડો. બાબાસાહેબ આંબેડકર મહિલાઓને સમાન અધિકાર આપવા માટે હિંદુ કોડ બિલ લાવવા માંગતા હતા, ત્યારે પણ તે સમયની કોંગ્રેસ સરકારે 'સમય પાક્યો નથી' તેવું બહાનું કાઢ્યું હતું, જેનાથી કંટાળીને બાબાસાહેબને રાજીનામું આપવું પડ્યું હતું. સંઘવીએ ઉમેર્યું કે કોઈ પણ નાગરિક કાયદાથી ઉપર નથી અને કોઈ નાગરિક કાયદાથી નીચે નથી; આ એક સશક્ત અને સમાન ગુજરાતની દિશામાં લેવાયેલું નક્કર પગલું છે.

વિપક્ષનો આક્રોશ, ચિંતાઓ અને વોકઆઉટ:

• બીજી તરફ, મુખ્ય વિરોધ પક્ષ કોંગ્રેસ અને આમ આદમી પાર્ટી (AAP) એ આ બિલનો સખત અને સૈદ્ધાંતિક વિરોધ કર્યો હતો. ગુજરાત કોંગ્રેસના પ્રમુખ અને ધારાસભ્ય અમિત ચાવડાએ આરોપ લગાવ્યો કે આ બિલની રજૂઆત સંપૂર્ણપણે 'રાજકીય પ્રેરિત' છે અને આગામી 2027 ની વિધાનસભાની ચૂંટણીઓને ધ્યાનમાં રાખીને અતિશય ઉતાવળમાં લાવવામાં આવ્યું છે. તેમણે પ્રશ્ન ઉઠાવ્યો કે જસ્ટિસ રંજના દેસાઈ સમિતિનો અહેવાલ પારદર્શિતા જાળવીને ધારાસભ્યોને ગૃહમાં ચર્ચા પહેલાં અભ્યાસ માટે કેમ આપવામાં ન આવ્યો.
• કોંગ્રેસના ધારાસભ્યો દ્વારા આ બિલના ઝીણવટભર્યા અભ્યાસ માટે તેને વિધાનસભાની સિલેક્ટ કમિટીમાં મોકલવાની ઉગ્ર માંગ કરવામાં આવી હતી (જે નામંજૂર થતાં તેમણે વોકઆઉટ કર્યો હતો).
• કોંગ્રેસના એકમાત્ર મુસ્લિમ ધારાસભ્ય ઈમરાન ખેડાવાલાએ બિલનો તીવ્ર વિરોધ કરતા સભાગૃહમાં જણાવ્યું કે આ કાયદો લઘુમતી વિરોધી અને મુસ્લિમ વિરોધી છે. તેમણે દલીલ કરી કે, "હું મારા સમુદાય વતી બોલી રહ્યો છું અને આ બિલનો વિરોધ કરું છું કારણ કે તે અમારી શરિયત અને કુરાનના નિયમોમાં સીધી દખલગીરી કરે છે. મુસ્લિમો માટે નિકાહ અને વારસાહકના નિયમો માત્ર કાનૂની નિયમો નથી, પરંતુ અલ્લાહના આદેશ છે, અને અમે તેનું પાલન કરવા બંધાયેલા છીએ." ખેડાવાલાએ એવો પણ ભય વ્યક્ત કર્યો કે આ કાયદો મુસ્લિમોને તેમના ધર્મથી દૂર કરશે. જોકે, આશ્ચર્યજનક રીતે તેમણે બિલમાં રહેલી 'હલાલા' પ્રથા પરના પ્રતિબંધની જોગવાઈનું બંધારણીય આધાર પર સ્વાગત કર્યું હતું અને કહ્યું હતું કે તે મહિલાઓના અધિકારો સુરક્ષિત કરે છે.
• આમ આદમી પાર્ટીના ધારાસભ્ય ચૈતર વસાવાએ અનુસૂચિત જનજાતિઓને આ કાયદામાંથી બાકાત રાખવા બદલ સરકારનો આભાર માન્યો હતો, પરંતુ બિલની અન્ય જોગવાઈઓ અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી.

બંધારણીય પરિપ્રેક્ષ્ય અને ઐતિહાસિક પૃષ્ઠભૂમિ

સમાન નાગરિક સંહિતાનો ખ્યાલ આધુનિક ભારત માટે નવો નથી. તે આઝાદીના સમયથી જ ભારતના બંધારણીય માળખા અને રાષ્ટ્રનિર્માણની ચર્ચાઓનો એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અને સંવેદનશીલ હિસ્સો રહ્યો છે. ભારતીય બંધારણના ભાગ 4 માં સમાવિષ્ટ રાજ્યનીતિના માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતો (DPSP) ના અનુચ્છેદ 44 માં સ્પષ્ટપણે નિર્દેશ આપવામાં આવ્યો છે કે, "રાજ્ય ભારતના સમગ્ર પ્રદેશમાં નાગરિકો માટે એક સમાન નાગરિક સંહિતા સુનિશ્ચિત કરવાનો પ્રયાસ કરશે." જોકે, અનુચ્છેદ 37 મુજબ આ સિદ્ધાંતો ન્યાયાલય દ્વારા સીધા લાગુ કરી શકાય તેવા (Justiciable) નથી, પરંતુ તે દેશના સુશાસન માટે મૂળભૂત અને સરકાર માટે માર્ગદર્શક છે.

જ્યારે બંધારણ સભામાં મૂળભૂત અધિકારો અને કાયદાઓ પર ચર્ચા થઈ રહી હતી, ત્યારે ડ્રાફ્ટ અનુચ્છેદ 35 (જે પાછળથી આર્ટિકલ 44 બન્યો) પર ભારે ચર્ચા થઈ હતી. ડો. બી.આર. આંબેડકર, કનૈયાલાલ મુનશી અને મીનૂ મસાણી જેવા પ્રખર વિચારકોએ સમાન નાગરિક સંહિતાનું મજબૂત અને ખુલ્લું સમર્થન કર્યું હતું. તેમનું સ્પષ્ટ માનવું હતું કે લાંબા ગાળાની રાષ્ટ્રીય કાનૂની એકતા, સ્ત્રી-પુરુષ સમાનતા અને સામાજિક ન્યાય માટે આ અત્યંત આવશ્યક છે. ડો. આંબેડકરે એ સમયે સ્પષ્ટ કહ્યું હતું કે, "સામાજિક સુધારણા અને બંધારણીય સમાનતા લાવવા માટે વ્યક્તિગત કાયદાઓને ધાર્મિક અધિકારક્ષેત્રમાંથી બહાર કાઢવા જ પડશે." તેમણે એમ પણ સૂચવ્યું હતું કે શરૂઆતમાં આ કોડ ઐચ્છિક રાખી શકાય છે જેથી સામાજિક વિરોધ ટાળી શકાય.

જોકે, બંધારણ સભાના અન્ય સભ્યો જેવા કે નઝીરુદ્દીન અહેમદ અને મોહમ્મદ ઈસ્માઈલ ખાને તેનો પ્રચંડ વિરોધ કરતા દલીલ કરી હતી કે આનાથી વિવિધ લઘુમતી સમુદાયોની ધાર્મિક સ્વાયત્તતા છીનવાઈ જશે, તેમની સાંસ્કૃતિક ઓળખ જોખમાશે અને સામાજિક અશાંતિ ઊભી થશે. આ પ્રચંડ વિરોધ અને તે સમયે દેશના નાગરિકોમાં સાક્ષરતા તથા જાગૃતિના અભાવને કારણે જ તેને મૂળભૂત અધિકારોને બદલે માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતોમાં મૂકવામાં આવ્યો હતો.

આઝાદી પછીના યુગમાં (1947-1985), ધાર્મિક કટ્ટરવાદીઓના વિરોધને કારણે સમાન સંહિતા લાગુ થઈ શકી નહોતી. હિંદુ રૂઢિચુસ્તોના વિરોધ છતાં, હિંદુ કાયદાઓમાં સુધારા કરવા માટે તેને ચાર અલગ અલગ કાયદાઓમાં વહેંચીને પસાર કરવામાં આવ્યા હતા, જેમાં હિંદુ મેરેજ એક્ટ (1955), હિંદુ સક્સેશન એક્ટ (1956), હિંદુ એડોપ્શન એન્ડ મેન્ટેનન્સ એક્ટ (1956) નો સમાવેશ થાય છે. આ કાયદાઓએ દર્શાવ્યું કે ધાર્મિક રિવાજોને સંપૂર્ણપણે ખતમ કર્યા વિના પણ કાનૂની એકરૂપતા અને સુધારા લાવી શકાય છે. મુસ્લિમ અંગત કાયદાઓ આજે પણ મુખ્યત્વે 1937 ના શરિયત એપ્લિકેશન એક્ટ પર આધારિત છે, જ્યારે ખ્રિસ્તીઓ 1872 ના ઇન્ડિયન ક્રિશ્ચિયન મેરેજ એક્ટથી સંચાલિત થાય છે.

ન્યાયિક હસ્તક્ષેપ અને સુપ્રીમ કોર્ટનો સ્પષ્ટ અભિગમ

ભારતની સર્વોચ્ચ અદાલતે સમય-સમય પર સમાન નાગરિક સંહિતાની ગેરહાજરી પર ગંભીર ચિંતા વ્યક્ત કરી છે અને સરકારને તે દિશામાં કાર્ય કરવા ટકોર કરી છે.

• સૌથી ઐતિહાસિક ચુકાદો 1985 ના બહુચર્ચિત શાહ બાનો કેસ માં આવ્યો હતો. આ કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે એક વૃદ્ધ છૂટાછેડા લીધેલી મુસ્લિમ મહિલાના ભરણપોષણના અધિકારને ક્રિમિનલ પ્રોસિજર કોડ (CrPC) ની કલમ 125 હેઠળ સમર્થન આપ્યું હતું. કોર્ટે તે સમયે નોંધ્યું હતું કે રાષ્ટ્રીય એકતા માટે સમાન નાગરિક સંહિતા લાગુ કરવી એ સમયની માંગ છે અને તે પરસ્પર વિરોધાભાસી વિચારધારાઓને દૂર કરશે.
• ત્યારબાદ 1995 ના સરલા મુદગલ કેસ માં પણ અદાલતે એક મહત્વપૂર્ણ ચુકાદો આપ્યો હતો. આ કેસમાં પ્રશ્ન એ હતો કે શું હિંદુ કાયદા હેઠળ પરણેલો પતિ માત્ર ઇસ્લામ ધર્મ અંગીકાર કરીને કાયદેસર રીતે બીજું લગ્ન કરી શકે ખરો? કોર્ટે સ્પષ્ટ ચુકાદો આપ્યો કે હિંદુ લગ્ન માત્ર હિંદુ મેરેજ એક્ટ 1955 ની જોગવાઈઓ હેઠળ જ રદ થઈ શકે છે. માત્ર ઇસ્લામ અંગીકાર કરવાથી પ્રથમ લગ્ન આપોઆપ રદ થતા નથી, અને આવું કરીને કરવામાં આવતું બીજું લગ્ન એ ભારતીય દંડ સંહિતા (IPC) ની કલમ 494 હેઠળ બહુપત્નીત્વનો સજાપાત્ર ગુનો બને છે.
• વધુમાં, 2020 ના વિનીતા શર્મા વિરુદ્ધ રાકેશ શર્મા કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે પૈતૃક મિલકતમાં દીકરીઓના સમાન કોપાર્સનરી (Coparcenary) અધિકારોને પૂર્વવર્તી અસરથી વધુ મજબૂત બનાવ્યા. તાજેતરમાં દિલ્હી હાઈકોર્ટ અને અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટે પણ આધુનિક સમાજમાં સમાન કાયદાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો છે. ઉત્તરાખંડ હાઈકોર્ટે પણ લિવ-ઇન રિલેશનશિપની નોંધણી સામેની એક અરજી સાંભળતી વખતે મૌખિક ટિપ્પણી કરી હતી કે જ્યારે યુગલો લગ્ન વિના ખુલ્લેઆમ સાથે રહેતા હોય, તો તેની નોંધણી કરાવવામાં ગોપનીયતાનો ભંગ કેવી રીતે ગણી શકાય? આ તમામ ન્યાયિક ઐતિહાસિક ચુકાદાઓ અને ટિપ્પણીઓ દર્શાવે છે કે સમાન કાનૂની માળખું એ આધુનિક, ન્યાયી અને સમાન સમાજની પ્રાથમિક શરત છે.

રાજ્યોમાં સમાન નાગરિક સંહિતા: 

ભારતમાં સમાન નાગરિક સંહિતા લાગુ કરવા અંગે રાજ્યોના અભિગમમાં તફાવત જોવા મળે છે. નીચે આપેલા કોષ્ટકમાં ભારતના ત્રણ મુખ્ય ભૌગોલિક પ્રદેશોમાં લાગુ કરવામાં આવેલી અથવા પ્રસ્તાવિત સમાન નાગરિક સંહિતાની જોગવાઈઓની તુલના કરવામાં આવી છે:

સમાન નાગરિક સંહિતાની તરફેણમાં મજબૂત દલીલો (Pros)

આ કાયદાના સમર્થનમાં ન્યાયવિદો, સમાજશાસ્ત્રીઓ અને સરકાર દ્વારા અનેક વ્યાપક અને મજબૂત દલીલો રજૂ કરવામાં આવી છે, જે નીચે મુજબ છે:

1. સમાનતા અને જાતિગત ન્યાય (Gender Equality): હાલના મોટાભાગના ધાર્મિક અંગત કાયદાઓ (Personal Laws) ઊંડી પિતૃસત્તાક (Patriarchal) માનસિકતા ધરાવે છે. જેમાં મિલકતનો વારસો, છૂટાછેડાની પ્રક્રિયા અને દત્તક લેવા બાબતે મહિલાઓ સાથે ખુલ્લેઆમ ભેદભાવ થાય છે. સમાન નાગરિક સંહિતા આ ભેદભાવને કાયમ માટે દૂર કરી, તમામ ધર્મની મહિલાઓને પુરુષો સમાન બંધારણીય અને કાનૂની દરજ્જો અર્પે છે.

2. રાષ્ટ્રીય એકતા અને અખંડિતતાને પ્રોત્સાહન (National Integration): કાયદા અને ધર્મને એકબીજાથી સંપૂર્ણપણે અલગ રાખીને આ કાયદો બિનસાંપ્રદાયિકતાના (Secularism) સાચા અર્થને સાર્થક કરે છે. તે નાગરિકોમાં ધર્મ આધારિત વિભાજિત નિષ્ઠાને બદલે કાયદા સમક્ષ એક સમાન રાષ્ટ્રીય ઓળખ ઊભી કરવામાં મદદરૂપ થાય છે.

3. કાનૂની પ્રણાલીનું સરળીકરણ (Simplification of Legal System): ભારતમાં ધર્મ આધારિત અલગ અલગ કાયદાઓનું જટિલ માળખું ન્યાયાલયો પર ભારે બોજો નાખે છે. નાગરિક કેસોમાં મોટો હિસ્સો અંગત કાયદાઓના વિવાદોનો હોય છે. એક સમાન કાયદો હોવાથી ન્યાયિક પ્રક્રિયા ઝડપી, પારદર્શક અને વધુ કાર્યક્ષમ બનશે, જેનાથી સામાન્ય નાગરિકોને પોતાના હકો સમજવામાં સરળતા રહેશે.

4. આધુનિક યુવા પેઢીની આકાંક્ષાઓની પૂર્તિ: આધુનિક, શિક્ષિત અને વૈશ્વિક વિચારધારા ધરાવતી યુવા પેઢી ધાર્મિક રૂઢિચુસ્તતાને બદલે સમાનતા અને તર્ક આધારિત કાયદાઓમાં વધુ વિશ્વાસ ધરાવે છે. લિવ-ઇન રિલેશનશિપ જેવી આધુનિક સામાજિક વ્યવસ્થાઓને કાનૂની માળખામાં લાવવી એ સમાજની બદલાતી વાસ્તવિકતાનો સકારાત્મક સ્વીકાર છે.

5. આંતરરાષ્ટ્રીય માનવાધિકાર ધોરણોનું પાલન: સંયુક્ત રાષ્ટ્રના માનવાધિકાર કન્વેન્શનમાં ભારતના સભ્યપદને ન્યાયી ઠેરવવા માટે કાયદાકીય સમાનતા અત્યંત આવશ્યક છે. આ કાયદો દેશની આંતરરાષ્ટ્રીય છબીને વધુ સુદૃઢ બનાવશે.

સમાન નાગરિક સંહિતા સામેના ગંભીર પડકારો અને વિરોધની દલીલો (Cons)

આ બિલના વિરોધમાં પણ કાયદાકીય, બંધારણીય અને સામાજિક નિષ્ણાતો દ્વારા ગંભીર અને વાજબી ચિંતાઓ વ્યક્ત કરવામાં આવી છે:

1. ધાર્મિક સ્વતંત્રતા પર સીધું અતિક્રમણ (Violation of Religious Freedom): વિવેચકો અને લઘુમતી સમુદાયના નેતાઓ દલીલ કરે છે કે ભારતીય બંધારણનો અનુચ્છેદ 25 દરેક નાગરિકને પોતાના ધર્મનું પાલન અને પ્રસાર કરવાની મૂળભૂત સ્વતંત્રતા (Fundamental Right) આપે છે. બળજબરીથી સમાન કાયદો લાદવાથી લઘુમતી સમુદાયોને તેમની સદીઓ જૂની સાંસ્કૃતિક અને ધાર્મિક ઓળખ ભૂંસાઈ જવાનો વાજબી ભય સતાવે છે.

2. વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતા અને ગોપનીયતાનો ભંગ (State Intervention in Private Affairs): કાયદામાં લિવ-ઇન રિલેશનશિપની ફરજિયાત નોંધણી અને યુવાનોના કિસ્સામાં તેમાં માતાપિતાને ફરજિયાત જાણ કરવાની જોગવાઈને વ્યક્તિના મૂળભૂત ગોપનીયતાના અધિકાર (Right to Privacy) અને પસંદગીની સ્વતંત્રતા પર સીધા તરાપ સમાન ગણવામાં આવે છે. વિવેચકોના મતે આનાથી રાજ્યનો નાગરિકોના અત્યંત ખાનગી જીવનમાં બિનજરૂરી અને જોખમી હસ્તક્ષેપ વધે છે, જે નૈતિક ચોકીદારી (Moral Policing) ને પ્રોત્સાહન આપી શકે છે.

3. ભારતની ભૌગોલિક અને સાંસ્કૃતિક વિવિધતાને નુકસાન (Practical Difficulties due to Diversity): ભારત એક અત્યંત વિશાળ અને બહુલવાદી (Pluralistic) દેશ છે. ઉત્તરથી લઈને દક્ષિણ સુધી માત્ર હિંદુઓમાં પણ રૂઢિગત કાયદાઓમાં પ્રચંડ પ્રાદેશિક ભિન્નતાઓ છે (દા.ત., કેરળનો 2015 નો વારસાહક સુધારો). આટલી વિશાળ વિવિધતા ધરાવતા દેશમાં ઉપરથી લાદવામાં આવેલો એક જ કડક કાયદો વ્યવહારુ ઉકેલ બની શકે નહીં.

4. સમવર્તી સૂચિ અને સંઘીય માળખાનો સંઘર્ષ (Federalism Concerns): બંધારણની જોગવાઈઓ મુજબ લગ્ન, વારસો, દત્તક વિધાન અને છૂટાછેડા જેવા અત્યંત મહત્વના વિષયો સમવર્તી સૂચિ (Concurrent List - Entry 5) માં આવે છે, જેના પર કેન્દ્ર અને રાજ્ય બંને કાયદો બનાવી શકે છે. જો ગુજરાત, ઉત્તરાખંડ અને આસામ જેવા રાજ્યો પોતપોતાનો અલગ અલગ સમાન નાગરિક સંહિતા કાયદો બનાવશે, તો રાષ્ટ્રીય સ્તરે કાનૂની અરાજકતા અને વિરોધાભાસ ફેલાશે. આનાથી દેશના સંઘીય માળખા (Federal Structure) ને ગંભીર નુકસાન પહોંચી શકે છે.

5. 21મા કાયદા પંચનું તારણ: નોંધનીય છે કે ભારત સરકારના 21મા કાયદા પંચે 2018 માં પોતાના વિસ્તૃત અહેવાલમાં સ્પષ્ટપણે તારણ આપ્યું હતું કે આ તબક્કે સમાન નાગરિક સંહિતાની રચના "ન તો જરૂરી છે કે ન તો ઇચ્છનીય છે." તેના બદલે પંચે દરેક ધર્મના પારિવારિક કાયદાઓમાં રહેલા ભેદભાવને દૂર કરવા માટે તબક્કાવાર સુધારા (Piecemeal reforms) કરવાનું સૂચન કર્યું હતું.

સામાજિક સ્વીકૃતિ અને આંકડાકીય વાસ્તવિકતા

SEEJPH પેપર અને અન્ય કાનૂની સંશોધનો અનુસાર, સમાન કાયદા અંગે જનતાનો પ્રતિભાવ મિશ્ર પરંતુ સુધારાવાદી રહ્યો છે. સર્વેક્ષણો દર્શાવે છે કે 67% નાગરિકો બહુપત્નીત્વ પરના પ્રતિબંધનું ખુલ્લું સમર્થન કરે છે, જેમાં 80% થી વધુ મહિલા ઉત્તરદાતાઓએ આ જોગવાઈને આવકારી છે. તેવી જ રીતે, મિલકતમાં પુત્ર અને પુત્રી માટે સમાન વારસાહકની જોગવાઈને 82% જેટલું પ્રચંડ જાહેર સમર્થન મળ્યું છે. આ આંકડાઓ સાબિત કરે છે કે કાયદાકીય મર્યાદાઓ હોવા છતાં, સમાજનો મોટો વર્ગ, ખાસ કરીને મહિલાઓ, લિંગગત સમાનતા અને પિતૃસત્તાક પ્રથાઓના અંતની આતુરતાથી રાહ જોઈ રહ્યો છે.

જોકે, મધ્યપ્રદેશ જેવા રાજ્યોમાં જ્યાં 2022 માં તત્કાલિન મુખ્યમંત્રી શિવરાજ સિંહ ચૌહાણે UCC માટે સમિતિની રચના કરી હતી અને ત્યારબાદ 2023 માં વર્તમાન મુખ્યમંત્રી મોહન યાદવની સરકાર બની, ત્યાં હજુ સુધી કોઈ નક્કર કાયદો બની શક્યો નથી. રાજકીય વિશ્લેષકો માને છે કે મધ્યપ્રદેશમાં ધાર્મિક ધ્રુવીકરણ પ્રમાણમાં ઓછું હોવાથી સરકાર સાવચેતીપૂર્વક આગળ વધી રહી છે અને 2028 ની વિધાનસભા ચૂંટણીઓ સુધી આ મુદ્દાને ટાળી શકે છે. આ દર્શાવે છે કે કાયદાનો અમલ રાજકીય ગણતરીઓ પર પણ નિર્ભર કરે છે.

નિષ્કર્ષ અને આગળનો માર્ગ

ગુજરાત સમાન નાગરિક સંહિતા બિલ 2026 એ રાજ્યના કાનૂની અને સામાજિક માળખામાં એક અત્યંત મોટો, હિંમતભર્યો અને પરિવર્તનશીલ સુધારો છે. એક તરફ તે મહિલાઓને લાંબા સમયથી પ્રતીક્ષિત સમાનતા અપાવવા, વર્ષો જૂની કુપ્રથાઓ નાબૂદ કરવા અને કાયદા સમક્ષ સૌની સમાનતા સુનિશ્ચિત કરવાની દિશામાં એક પ્રશંસનીય પગલું છે. લગ્નની છેતરપિંડી રોકવી, મિલકતમાં અચૂક સમાન ભાગ આપવો અને બહુપત્નીત્વ તથા હલાલા જેવી અમાનવીય પ્રથાઓનો અંત લાવવો એ 21 મી સદીના આધુનિક, સભ્ય અને પ્રગતિશીલ સમાજની પ્રાથમિક માંગ છે. બિલનો વ્યાપક ડ્રાફ્ટ દર્શાવે છે કે સરકારે આધુનિક જરૂરિયાતોને કાનૂની સ્વરૂપ આપવાનો ગંભીર પ્રયાસ કર્યો છે.

પરંતુ સિક્કાની બીજી બાજુ પણ એટલી જ ગંભીરતાથી વિચારવા લાયક છે. લિવ-ઇન રિલેશનશિપની ફરજિયાત અને કડક નોંધણી પ્રક્રિયા, માતાપિતાને જાણ કરવાની જોગવાઈ અને તેમાં નિષ્ફળ જવા પર જેલની સજા જેવા પગલાં ક્યાંકને ક્યાંક નાગરિકોના ખાનગી જીવનમાં પોલીસરાજ અને રાજ્યની નૈતિક ચોકીદારી (Moral Policing) ને અનિચ્છનીય પ્રોત્સાહન આપી શકે છે. વધુમાં, ધાર્મિક લઘુમતીઓમાં ઊભી થયેલી અસુરક્ષાની ભાવના અને વિમુખતા રાષ્ટ્રીય એકતાના મૂળ ઉદ્દેશ્યને લાંબા ગાળે નુકસાન પહોંચાડી શકે છે. આ ઉપરાંત સમલૈંગિક યુગલોને બાકાત રાખવા એ કાયદાની આધુનિકતા સામે એક મોટો પ્રશ્ન ઊભો કરે છે.

સમાન નાગરિક સંહિતા એ ભારતના બંધારણનો એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ઉદ્દેશ્ય છે, પરંતુ તેને બળજબરીથી કે ઉતાવળમાં રાજકીય લાભ માટે લાગુ કરવાને બદલે સામાજિક સંવાદ, જન જાગૃતિ અને સર્વસંમતિ દ્વારા ધીરજપૂર્વક આગળ વધારવો જોઈએ. ભારતીય લોકશાહીની સાચી સુંદરતા તેની બહુલતા (Pluralism) અને વિવિધતામાં રહેલી છે. આથી, કાનૂની સમાનતા અને સાંસ્કૃતિક વિવિધતા વચ્ચે યોગ્ય સંતુલન જાળવવું એ માત્ર કાયદાકીય જ નહીં, પરંતુ સરકારની એક મોટી નૈતિક જવાબદારી પણ બની રહે છે.

આ કાયદો જ્યારે જમીની સ્તર પર વાસ્તવિકતામાં અમલમાં આવશે અને તેને જ્યારે દેશની સર્વોચ્ચ અદાલતોમાં બંધારણીય ધોરણો પર પડકારવામાં આવશે, ત્યારે જ તેની સાચી અને અંતિમ કસોટી થશે. આગામી સમયમાં જ્યારે આસામ અને મધ્યપ્રદેશ જેવા અન્ય રાજ્યો પણ આ દિશામાં ધીમી પરંતુ મક્કમ ગતિએ આગળ વધી રહ્યા છે, ત્યારે ગુજરાત અને ઉત્તરાખંડનું કાયદાકીય મોડલ સમગ્ર દેશ અને કેન્દ્ર સરકાર માટે એક મહત્વપૂર્ણ ઉદાહરણ પૂરું પાડશે. આખરે, લોકશાહીમાં કોઈપણ કાયદાનો અંતિમ ધ્યેય માત્ર યાંત્રિક સમાનતા સ્થાપિત કરવાનો નહીં, પરંતુ સમાજના તમામ નાના-મોટા વર્ગોને સાચા અર્થમાં સશક્ત, સ્વતંત્ર અને સુરક્ષિત બનાવવાનો હોવો જોઈએ.