ઈરાન-આરબ અખાતી દેશો વચ્ચેની હરીફાઈ: પરમાણુ ખતરો, હોર્મુઝની સામુદ્રધુની અને મધ્ય પૂર્વની સત્તાકીય રાજનીતિ

ઈરાન-આરબ અખાતી દેશો વચ્ચેની હરીફાઈ: પરમાણુ ખતરો, હોર્મુઝની સામુદ્રધુની અને મધ્ય પૂર્વની સત્તાકીય રાજનીતિ

મધ્ય પૂર્વના ભૌગોલિક અને રાજનીતિક માળખામાં વર્ષ 2026 એક નિર્ણાયક અને ઐતિહાસિક પરિવર્તન લઈને આવ્યું છે. વર્ષોથી ઇઝરાયેલ, અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે જે એક ધીમું અને 'પરોક્ષ યુદ્ધ' (Shadow War) ચાલી રહ્યું હતું, તે હવે એક ખુલ્લા, બહુ-સ્તરીય અને ભયાનક સંઘર્ષમાં ફેરવાઈ ગયું છે. આ સંઘર્ષની શરૂઆત અને તીવ્રતાએ માત્ર પ્રાદેશિક સત્તા સમીકરણોને જ નહીં, પરંતુ વૈશ્વિક અર્થવ્યવસ્થા, દરિયાઈ સુરક્ષા અને મહાસત્તાઓની મુત્સદ્દીગીરીને પણ હચમચાવી નાખી છે. ઈરાનના સર્વોચ્ચ નેતા આયાતોલ્લાહ અલી ખામેનીની હત્યા અને ત્યારબાદ શરૂ થયેલી સૈન્ય કાર્યવાહીઓએ મધ્ય પૂર્વને એક એવા અંધાધૂંધ વળાંક પર લાવી દીધું છે, જ્યાંથી પાછા ફરવું લગભગ અશક્ય જણાય છે.

ઐતિહાસિક પૃષ્ઠભૂમિ અને ભૌગોલિક રાજનીતિક હરીફાઈના મૂળ

ઈરાન અને આરબ અખાતી દેશો વચ્ચેની દુશ્મનાવટ કોઈ તાજેતરની ઘટના નથી, પરંતુ તેના મૂળિયાં ઇતિહાસમાં ખૂબ ઊંડા અને જટિલ છે. આ હરીફાઈનો પાયો 1971 માં બ્રિટિશ દળોની પર્શિયન અખાતમાંથી પીછેહઠ અને કેટલાક વ્યૂહાત્મક ટાપુઓ પરના વિવાદો સાથે નંખાયો હતો. જોકે, ખરું પરિવર્તન 1979 ની ઈરાનની ઇસ્લામિક ક્રાંતિ સાથે આવ્યું. આ ક્રાંતિએ ઈરાનને ઇઝરાયેલ અને પશ્ચિમી દેશોના મિત્રમાંથી એક કટ્ટર ઇસ્લામિક ગણરાજ્યમાં ફેરવી નાખ્યું. શિયા ઇસ્લામિક સિદ્ધાંતો પર આધારિત ઈરાન અને સુન્ની બહુમતી ધરાવતા આરબ દેશો (ખાસ કરીને સાઉદી અરેબિયા) વચ્ચેનો વૈચારિક અને ધાર્મિક ભેદભાવ આ હરીફાઈનું મુખ્ય પ્રેરક બળ બન્યો.

આ ક્રાંતિના પ્રસારને રોકવા અને પોતાની સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવા માટે આરબ દેશોએ 1981 માં ગલ્ફ કોઓપરેશન કાઉન્સિલ (GCC) ની સ્થાપના કરી. 1980 થી 1988 વચ્ચે લડાયેલું ઈરાન-ઈરાક યુદ્ધ અને 1990-1991 નું પ્રથમ અખાતી યુદ્ધ (જ્યારે સદ્દામ હુસૈને કુવૈત પર આક્રમણ કર્યું) એ પ્રાદેશિક અસમાનતાઓને વધુ ઘેરી બનાવી. 2003 માં અમેરિકાના ઈરાક પરના આક્રમણ બાદ મધ્ય પૂર્વના સત્તા સમીકરણો સંપૂર્ણપણે બદલાઈ ગયા.

આજે, ઈરાન લેબનોનમાં હિઝબુલ્લાહ, યમનમાં હુથી વિદ્રોહીઓ, પેલેસ્ટાઇનમાં હમાસ અને ઈરાકમાં શિયા લશ્કરી જૂથોને આર્થિક અને લશ્કરી સમર્થન આપીને એક મજબૂત "એક્સિસ ઓફ રેઝિસ્ટન્સ" (Axis of Resistance) ચલાવી રહ્યું છે. ઇઝરાયેલ અને આરબ દેશો આ સંગઠનોને પોતાની રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા માટે સૌથી મોટો અને સીધો ખતરો માને છે. સીરિયાના આંતરવિગ્રહ અને યમનની કટોકટીમાં ઈરાન અને સાઉદી અરેબિયા વચ્ચેની પ્રાદેશિક વર્ચસ્વની લડાઈ સ્પષ્ટપણે જોવા મળે છે, જ્યાં બંને દેશો એકબીજા સામે સીધા લડવાને બદલે પ્રોક્સી (પરોક્ષ) યુદ્ધ લડી રહ્યા છે.

2025-2026 ની લશ્કરી કટોકટી: રાઇઝિંગ લાયનથી લઈને એપિક ફ્યુરી સુધી

વર્તમાન કટોકટીના બીજ ઓક્ટોબર 2024 માં વવાયા હતા, જ્યારે ઈરાને ઇઝરાયેલ પર ભયાનક બેલેસ્ટિક મિસાઇલ હુમલો કર્યો હતો. આ હુમલાએ સ્પષ્ટ કરી દીધું હતું કે ઈરાન હવે માત્ર પરોક્ષ યુદ્ધ પૂરતું સીમિત રહેવા માંગતું નથી.

જૂન 2025 માં, ઇઝરાયેલે ઈરાનના પરમાણુ કાર્યક્રમને નષ્ટ કરવાના સ્પષ્ટ ઉદ્દેશ્ય સાથે "ઓપરેશન રાઇઝિંગ લાયન" (Operation Rising Lion) શરૂ કર્યું. આ ઓપરેશન હેઠળ ઇઝરાયેલે ઈરાનની રાજધાની તેહરાન, નતાન્ઝ (Natanz) યુરેનિયમ સંવર્ધન કેન્દ્ર, એક અતિ-મહત્વપૂર્ણ પરમાણુ સંશોધન કેન્દ્ર, તાબ્રિઝ (Tabriz) માં આવેલા બે લશ્કરી મથકો અને કેરમનશાહ (Kermanshah) માં આવેલ ભૂગર્ભ મિસાઇલ સ્ટોરેજ સાઇટ પર અત્યંત આધુનિક ડ્રોન અને હવાઈ હુમલાઓ કર્યા. આના પ્રત્યાઘાત રૂપે ઈરાને "ઓપરેશન ટ્રુ પ્રોમિસ 3" (Operation True Promise 3) શરૂ કરીને ઇઝરાયેલના જેરુસલેમ અને તેલ અવીવ પર બેલેસ્ટિક મિસાઇલોનો વરસાદ કર્યો.

પરંતુ પરિસ્થિતિ 28 ફેબ્રુઆરી 2026 ના રોજ સંપૂર્ણપણે વણસી ગઈ. અમેરિકા અને ઇઝરાયેલે સંયુક્ત રીતે 100 થી વધુ યુદ્ધવિમાનો સાથે "ઓપરેશન એપિક ફ્યુરી" (Operation Epic Fury) અને "ઓપરેશન લાયન રોરર" (Operation Lion Roarer) લોન્ચ કર્યું. આ કોઈ સામાન્ય હુમલો ન હતો; તે એક અત્યંત સચોટ 'ડિકેપિટેશન સ્ટ્રાઇક' (Decapitation Strike - શીર્ષસ્થ નેતૃત્વને ખતમ કરવાનો પ્રહાર) હતો. આ હુમલામાં ઈરાનના સર્વોચ્ચ ધાર્મિક અને રાજકીય નેતા આયાતોલ્લાહ અલી ખામેનીની હત્યા કરવામાં આવી. યુએસ સાયબર કમાન્ડ અને સ્પેસ કમાન્ડે ઈરાનની રડાર અને કોમ્યુનિકેશન સિસ્ટમને સંપૂર્ણપણે અંધ (બ્લાઇન્ડ) કરી દીધી. સેન્ટકોમ (CENTCOM) ના 6 માર્ચ 2026 ના અહેવાલ મુજબ, ગઠબંધન દળોએ માત્ર 57 કલાકમાં ઈરાનના 3000 થી વધુ સૈન્ય, નૌકાદળ અને રાજકીય લક્ષ્યાંકોનો નાશ કર્યો.

આના જવાબમાં, ઐતિહાસિક રૂપે આક્રમક ગણાતા ઈરાને સીધો જ ગલ્ફ કોઓપરેશન કાઉન્સિલ (GCC) ના તમામ 6 સભ્ય દેશો (સાઉદી અરેબિયા, યુએઈ, ઓમાન, કતાર, બહેરીન અને કુવૈત) ને નિશાન બનાવ્યા. ઈરાને દાવો કર્યો કે અમેરિકન સૈન્યને અખાતી દેશોએ પોતાના બેઝનો ઉપયોગ કરવા દીધો હતો. ઈરાની ડ્રોન અને મિસાઇલોએ માત્ર લશ્કરી મથકો જ નહીં, પરંતુ નાગરિક એરપોર્ટ, હોટલ, અને તેલ-ગેસના ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને પણ નિશાન બનાવ્યા. જોકે અખાતી દેશોની અત્યાધુનિક એર-ડિફેન્સ સિસ્ટમે મોટાભાગની મિસાઇલોને તોડી પાડી, પરંતુ ડ્રોન હુમલાઓએ દર્શાવી દીધું કે દુબઈ અને રિયાધ જેવા વ્યાપારિક હબ સુરક્ષાની દ્રષ્ટિએ કેટલા સંવેદનશીલ છે.

પરમાણુ ખતરો અને આંતરરાષ્ટ્રીય ચિંતાઓ

ઈરાનનો પરમાણુ કાર્યક્રમ હંમેશાં ઇઝરાયેલ માટે 'અસ્તિત્વનો ખતરો' રહ્યો છે. ઇઝરાયેલ અને પશ્ચિમી દેશો ઈરાનના પરમાણુ કાર્યક્રમનો સંપૂર્ણ નાશ (જેને "લિબિયન મોડેલ" કહેવામાં આવે છે) ઈચ્છે છે. 2003 માં લિબિયાના મુઅમ્મર ગદ્દાફીએ પશ્ચિમી દેશોના દબાણમાં આવીને પોતાનો પરમાણુ કાર્યક્રમ બંધ કર્યો હતો, છતાં અંતે તેમની સત્તા ઉથલાવી દેવામાં આવી. આ જ ઉદાહરણ આપીને ઈરાનના નેતાઓએ હંમેશાં પરમાણુ કાર્યક્રમ રોકવાનો સ્પષ્ટ ઇનકાર કર્યો છે.

સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સુરક્ષા પરિષદમાં 20 જૂન 2025 ના રોજ ઇન્ટરનેશનલ એટોમિક એનર્જી એજન્સી (IAEA) ના ડાયરેક્ટર જનરલ રાફેલ ગ્રોસીએ ગંભીર ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી કે સૈન્ય હુમલાઓને કારણે ઈરાનની પરમાણુ સાઇટ્સની સુરક્ષા વ્યવસ્થા છિન્નભિન્ન થઈ ગઈ છે. જોકે હજુ સુધી કોઈ રેડિયોએક્ટિવ લીકેજ થયું નથી, પરંતુ ભવિષ્યમાં તેની પૂરેપૂરી સંભાવના છે. ઈરાને પ્રતિબંધોના જવાબમાં નોન-પ્રોલિફરેશન ટ્રીટી (NPT) માંથી બહાર નીકળી જવાની ધમકી પણ ઉચ્ચારી છે. જો આવું થશે, તો તે વૈશ્વિક પરમાણુ અપ્રસાર વ્યવસ્થા માટે એક મોટો ફટકો સાબિત થશે અને મધ્ય પૂર્વમાં પરમાણુ હથિયારોની હરીફાઈ (Nuclear Proliferation) નો એક નવો અને ખતરનાક યુગ શરૂ થશે.

હોર્મુઝની સામુદ્રધુની: વૈશ્વિક અર્થવ્યવસ્થાની જીવાદોરી પર સંકટ

મધ્ય પૂર્વના આ સંઘર્ષની સૌથી ભયાનક અસર વિશ્વના સૌથી વ્યસ્ત અને વ્યૂહાત્મક દરિયાઈ માર્ગ 'હોર્મુઝની સામુદ્રધુની' (Strait of Hormuz) પર પડી છે. શાંતિના સમયમાં, દરરોજ આશરે 20 મિલિયન બેરલ ક્રૂડ ઓઇલ (જે વૈશ્વિક દરિયાઈ તેલ વ્યાપારના 25% જેટલું છે) અને વિશ્વની 20% લિક્વિફાઇડ નેચરલ ગેસ (LNG) આ સાંકડા જળમાર્ગમાંથી પસાર થાય છે. સાઉદી અરેબિયા, કુવૈત, ઈરાક, કતાર અને યુએઈની મોટાભાગની ઊર્જા નિકાસ આ માર્ગ પર જ નિર્ભર છે.

આ સંકડાશવાળા જળમાર્ગના મહત્વને સમજવા માટે વર્ષ 2025 ના વૈશ્વિક તેલ ઉત્પાદનના આંકડાઓ પર નજર કરવી જરૂરી છે:

આ કોષ્ટક દર્શાવે છે કે અમેરિકા સૌથી મોટું ઉત્પાદક હોવા છતાં, મધ્ય પૂર્વના દેશો (સાઉદી અરેબિયા, ઈરાક, યુએઈ, ઈરાન વગેરે) સંયુક્ત રીતે વૈશ્વિક ઉત્પાદનના 32% હિસ્સો ધરાવે છે. જો હોર્મુઝ સામુદ્રધુની બંધ થાય, તો એશિયાના દેશોને સૌથી વધુ સહન કરવું પડે તેમ છે.

માર્ચ 2026 ના સંઘર્ષમાં ઈરાને આ માર્ગ પર ઐતિહાસિક નાકાબંધી કરી દીધી છે. ઓટોમેટિક આઇડેન્ટિફિકેશન સિસ્ટમ (AIS) અને સ્ટારબોર્ડ મેરીટાઇમ ઇન્ટેલિજન્સના ડેટા અનુસાર, યુદ્ધ પહેલાં આ માર્ગ પરથી દરરોજ સરેરાશ 153 જહાજો પસાર થતા હતા. 28 ફેબ્રુઆરીના હુમલાના દિવસે આ સંખ્યા ઘટીને 105 થઈ અને 2 માર્ચ 2026 સુધીમાં તો દરરોજ માત્ર 13 જહાજો (સામાન્ય ટ્રાફિકના માંડ 8%) જ પસાર થઈ શક્યા. ચીનના અનેક વિશાળ કન્ટેનર અને ઓઇલ ટેન્કર જહાજો હાલ પર્શિયન અખાતમાં ફસાઈ ગયા છે.

દુનિયા પાસે આનો વૈકલ્પિક માર્ગ અત્યંત સીમિત છે. સાઉદી અરેબિયા પાસે લાલ સમુદ્ર (Red Sea) ના યાનબુ (Yanbu) પોર્ટ સુધી જતી ઇસ્ટ-વેસ્ટ પાઇપલાઇન છે અને યુએઈ પાસે ફુજૈરાહ (Fujairah) પોર્ટ સુધીની પાઇપલાઇન છે. પરંતુ આ બંનેની સંયુક્ત ક્ષમતા માત્ર 3.5 થી 5.5 મિલિયન બેરલ પ્રતિ દિવસ (mb/d) છે, જે 20 mb/d ની વિશાળ ખોટને કોઈ પણ સંજોગોમાં સરભર કરી શકે તેમ નથી.

અમેરિકન દરમિયાનગીરી અને ચીન-રશિયાનું વલણ

આ કટોકટીમાં અમેરિકન રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે ઈરાનને હોર્મુઝની સામુદ્રધુની ખોલવા માટે કડક ચેતવણી આપી છે. તેમણે ઈરાનના ઊર્જા માળખાને નષ્ટ કરવાની ધમકીને 10 દિવસ માટે લંબાવીને 6 એપ્રિલ 2026 સુધીનો સમય આપ્યો છે. ટ્રમ્પે ઈરાન સમક્ષ 15 મુદ્દાઓનો યુદ્ધવિરામ પ્રસ્તાવ પણ રજૂ કર્યો છે, પરંતુ ઈરાને તેને એકતરફી અને અયોગ્ય ગણાવીને ફગાવી દીધો છે. હોર્મુઝમાં ટ્રાફિક જામ થતાં વૈશ્વિક બજારમાં બ્રેન્ટ ક્રૂડ (Brent Crude) ના ભાવ ઉછળીને 107 ડોલર પ્રતિ બેરલ અને યુએસ ક્રૂડના ભાવ 93 ડોલર પ્રતિ બેરલ સુધી પહોંચી ગયા છે.

બીજી તરફ, ચીનની ભૂમિકા આશ્ચર્યજનક રીતે મર્યાદિત અને વ્યવહારિક (Transactional) રહી છે. 2023 માં ચીનની મધ્યસ્થીથી સાઉદી અરેબિયા અને ઈરાન વચ્ચે જે ઐતિહાસિક શાંતિ કરાર થયો હતો, તે હવે છિન્નભિન્ન થઈ ગયો છે. ચીનનો ઈરાન સાથેનો સંબંધ મુખ્યત્વે 90% ઊર્જા પુરવઠા પર આધારિત છે. ઈરાન તેની નિકાસનું 90% તેલ ચીનને વેચે છે, પરંતુ ચીનની કુલ તેલ આયાતમાં ઈરાનનો હિસ્સો માત્ર 13% છે. ચીન આ સંબંધને માત્ર વ્યાપારિક ધોરણે જુએ છે અને તે અમેરિકાની જેમ મધ્ય પૂર્વમાં કોઈ લશ્કરી સુરક્ષા ગેરંટી આપવા માંગતું નથી. ચીનને એ વાતનો સીધો ફાયદો થઈ રહ્યો છે કે લાલ સમુદ્રમાં હુથી વિદ્રોહીઓના હુમલાઓ અમેરિકાની સૈન્ય તાકાતને વ્યસ્ત અને નબળી પાડી રહ્યા છે. બીજી તરફ, રશિયા યુક્રેન યુદ્ધમાં અટવાયેલું હોવાથી તે પણ અખાતી દેશોમાં સીધી લશ્કરી દરમિયાનગીરી કરવાથી બચી રહ્યું છે.

ભારતના વ્યૂહાત્મક, આર્થિક અને સામાજિક હિતો પર યુદ્ધની ગંભીર અસરો

વર્ષ 2026 ની આ ભૌગોલિક રાજનીતિક કટોકટી ભારતની વિદેશ નીતિ, અર્થવ્યવસ્થા અને સુરક્ષા માટે અત્યાર સુધીની સૌથી મોટી કસોટી સાબિત થઈ રહી છે. ભારત તેની ઊર્જા જરૂરિયાતો, વિશાળ પ્રવાસી સમુદાય અને લાંબા ગાળાના કનેક્ટિવિટી પ્રોજેક્ટ્સ માટે મધ્ય પૂર્વ પર અતિશય નિર્ભર છે.

1. ઊર્જા સુરક્ષા અને સ્ટ્રેટેજિક પેટ્રોલિયમ રિઝર્વ (SPR) ની નબળાઈ

ભારત તેની ક્રૂડ ઓઇલની જરૂરિયાતના 88% થી વધુ આયાત કરે છે, જેમાંથી 40 થી 50% આયાત માત્ર હોર્મુઝની સામુદ્રધુની મારફતે આવે છે. યુદ્ધના કારણે આ માર્ગ જોખમાતા ભારતની ઊર્જા સુરક્ષા સામે ગંભીર સંકટ ઊભું થયું છે. આવી કટોકટીને પહોંચી વળવા માટે ભારતે 'ઇન્ડિયન સ્ટ્રેટેજિક પેટ્રોલિયમ રિઝર્વ્સ લિમિટેડ' (ISPRL) હેઠળ આંધ્ર પ્રદેશના વિશાખાપટ્ટનમ અને કર્ણાટકના મેંગલુરુ તથા પાડુર ખાતે ભૂગર્ભ સંગ્રહ ક્ષમતા ઊભી કરી છે.

માર્ચ 2026 માં સંસદમાં રજૂ કરાયેલા આંકડાઓ અત્યંત ચિંતાજનક છે. ભારતના SPR ની કુલ સંગ્રહ ક્ષમતા 5.33 મિલિયન મેટ્રિક ટન (MMT) છે. જો આ રિઝર્વ સંપૂર્ણ ભરેલા હોય, તો તે દેશની 9.5 દિવસની ઊર્જા જરૂરિયાત પૂરી કરી શકે. પરંતુ હાલમાં આ રિઝર્વમાં માત્ર 3.372 MMT (કુલ ક્ષમતાના 64%) ક્રૂડ ઓઇલ જ ઉપલબ્ધ છે. આનો સીધો અર્થ એ છે કે વર્તમાન વપરાશના દરે ભારત પાસે માત્ર 5 થી 6 દિવસ ચાલે તેટલો જ બફર સ્ટોક છે. આ ઉપરાંત, વર્તમાન નાણાકીય વર્ષમાં SPR ભરવા માટે ફાળવાયેલા 5,876 કરોડ રૂપિયામાંથી માત્ર 1,039 કરોડ રૂપિયા જ વાપરવામાં આવ્યા છે અને આગામી બજેટમાં આ ફાળવણી ઘટાડીને માત્ર 200 કરોડ રૂપિયા કરી દેવામાં આવી છે.

જોકે, સરકાર ફેઝ-2 હેઠળ 8,000 થી 10,000 કરોડ રૂપિયાના ખર્ચે આ ક્ષમતા વધારવા જઈ રહી છે. જેમાં ઓડિશાના ચંડીખોલ (Chandikhol) ખાતે 40 લાખ ટન અને પાડુર ખાતે વધારાની 25 લાખ ટન ક્ષમતાનું નિર્માણ થઈ રહ્યું છે, જેથી 2029 સુધીમાં દેશની કુલ SPR ક્ષમતા 118 લાખ ટન સુધી પહોંચાડી શકાય.

2. વ્યાપક આર્થિક ફટકો અને ફુગાવો

ડિરેક્ટોરેટ જનરલ ઓફ શિપિંગના અહેવાલ મુજબ, જો હોર્મુઝમાં અવરોધ લાંબો ચાલશે તો ભારતને ભારે મેક્રોઇકોનોમિક (Macroeconomic) નુકસાન સહન કરવું પડશે:

• ક્રૂડ ઓઇલના ભાવમાં પ્રતિ બેરલ 3 થી 5 ડોલરનો કાયમી વધારો થઈ શકે છે.

• દેશનું વાર્ષિક આયાત બિલ 30,000 થી 50,000 કરોડ રૂપિયા જેટલું વધી જશે.

• ત્રિમાસિક વેપાર ખાધ (Trade Deficit) માં 5 થી 10 અબજ ડોલરનો વધારો થશે.

• જથ્થાબંધ ભાવ સૂચકાંક (WPI) ફુગાવામાં 0.3 થી 0.7 ટકાનો સીધો ઉછાળો જોવા મળશે.

• દેશનો લોજિસ્ટિક્સ ખર્ચ જે હાલ 13-14% છે, તે વધીને 14-15% થઈ શકે છે.

• શિપિંગ કન્ટેનરના ભાડામાં જંગી વધારો થવાથી એકંદર નિકાસ વૃદ્ધિમાં 2 થી 4 ટકાનો ઘટાડો થઈ શકે છે. હાલમાં જ ભારતના બંદરો પર 70,400 TEUs જેટલા કન્ટેનરો ફસાયેલા પડ્યા છે. સરકાર આ નુકસાન ઘટાડવા માટે નિકાસકારોને રાહત આપતી RELIEF (Resilience & Logistics Intervention for Export Facilitation) સ્કીમ પર વિચાર કરી રહી છે.

3. ચાબહાર પોર્ટ અને ઇન્ટરનેશનલ નોર્થ-સાઉથ ટ્રાન્સપોર્ટ કોરિડોર (INSTC) નું ભવિષ્ય

ભારત માટે ઈરાનનું ચાબહાર પોર્ટ માત્ર એક બંદર નથી, પરંતુ તે પાકિસ્તાનના ગ્વાદર (Gwadar) પોર્ટ અને ચીનના CPEC પ્રોજેક્ટને બાયપાસ કરીને અફઘાનિસ્તાન, મધ્ય એશિયા અને યુરેશિયા સુધી પહોંચવાનો એક અત્યંત વ્યૂહાત્મક માર્ગ છે. 2024 માં ઇન્ડિયા પોર્ટ્સ ગ્લોબલ લિમિટેડ (IPGL) દ્વારા 10 વર્ષના કરાર હેઠળ 120 મિલિયન ડોલરના રોકાણ અને 250 મિલિયન ડોલરની ક્રેડિટ લાઇનને મંજૂરી આપવામાં આવી હતી.

INSTC મારફતે 2024 માં 26.9 મિલિયન ટન અને ચાબહારે 2024-25 માં 2.23 મિલિયન ટન (કુલ 8 મિલિયન ટન) માલસામાનનું વહન કર્યું છે. પરંતુ 2026 ના આ યુદ્ધને કારણે પર્શિયન અખાત અને ઓમાનના અખાતમાં જહાજો માટેના વીમા પ્રીમિયમ (War-risk Insurance) માં અસહ્ય વધારો થયો છે. યુદ્ધની આ પરિસ્થિતિએ સાબિત કર્યું છે કે ભારતની કનેક્ટિવિટી વ્યૂહરચના શાંત અને સ્થિર ભૂગોળ પર આધારિત હતી, જે હવે ભારે જોખમમાં મુકાઈ છે.

4. પ્રવાસી ભારતીયોની સુરક્ષા અને ઓપરેશન નીર જેવી બચાવ કામગીરી

મધ્ય પૂર્વના દેશોમાં આશરે 9 મિલિયન (90 લાખ) જેટલા પ્રવાસી ભારતીયો વસે છે, જેઓ દર વર્ષે અબજો ડોલરની રેમિટન્સ (Remittance - 18% જેટલી) ભારત મોકલે છે. ઈરાન-ઇઝરાયેલ સંઘર્ષને કારણે યુએઈ, જોર્ડન, ઈરાક અને ઈરાનના એરસ્પેસ આંશિક કે સંપૂર્ણ રીતે બંધ થઈ ગયા છે. માત્ર 1 માર્ચ 2026 થી 3 માર્ચ વચ્ચે જ 13,000 જેટલી કોમર્શિયલ ફ્લાઇટ્સ રદ કરવામાં આવી છે.

ભારત સરકારે તાત્કાલિક ધોરણે નાગરિકોને સુરક્ષિત બહાર કાઢવા (Evacuation) માટે કમર કસી છે. વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીની અધ્યક્ષતામાં 1 માર્ચ 2026 ના રોજ કેબિનેટ કમિટી ઓન સિક્યુરિટી (CCS) ની બેઠક મળી હતી, જેમાં વિદેશ મંત્રી ડૉ. એસ. જયશંકરે પરિસ્થિતિનો તાગ મેળવી સંસદમાં વિસ્તૃત નિવેદન આપ્યું હતું. હાલમાં યુએઈથી દરરોજ 90 જેટલી ફ્લાઇટ્સ ઓપરેટ થઈ રહી છે. કુવૈત અને બહેરીનમાં ફસાયેલા ભારતીયો માટે સાઉદી અરેબિયાના દમ્મામ (Dammam) અને અલ કૈસુમાહ (Al Qaisumah) એરપોર્ટનો ટ્રાન્ઝિટ હબ તરીકે ઉપયોગ કરીને તેમને સ્વદેશ લાવવાની કામગીરી યુદ્ધના ધોરણે ચાલી રહી છે. એલપીજી અને એલએનજી લાવતા ભારતીય જહાજોને સુરક્ષિત માર્ગ આપવા માટે પણ નૌકાદળ સક્રિય છે.

આગળનો માર્ગ: ભારતીય વિદેશ નીતિ અને સંરક્ષણ માટેના સૂચનો (Way Forward)

વર્ષ 2026 ની આ કટોકટીએ ભારત સમક્ષ એક સ્પષ્ટ બોધપાઠ રજૂ કર્યો છે કે રાષ્ટ્રીય અને ઊર્જા સુરક્ષા ક્યારેય બીજા દેશો પર છોડી શકાય નહીં (National security cannot be outsourced). ભારતે મધ્ય પૂર્વમાં તેના વ્યાપક હિતોને સુરક્ષિત કરવા માટે નીચે મુજબની દીર્ઘકાલીન રણનીતિ અપનાવવી જ રહી:

1. કેલિબ્રેટેડ મલ્ટી-એલાઇનમેન્ટ (Calibrated Multi-alignment) ની જાળવણી:

ભારતે ભૂતકાળની જેમ જ કોઈ એક લશ્કરી જૂથ (અમેરિકા કે ઈરાન) નો પક્ષ લીધા વિના, પોતાની 'વ્યૂહાત્મક સ્વાયત્તતા' (Strategic Autonomy) જાળવી રાખવી પડશે. ઇઝરાયેલ સાથે ડિફેન્સ ટેક્નોલોજી, ગલ્ફ દેશો સાથે ઊર્જા કરારો અને ઈરાન સાથે કનેક્ટિવિટીના સંબંધોને અલગ-અલગ ડબ્બામાં (Compartmentalize) રાખીને સંતુલિત અને મુત્સદ્દીગીરીભર્યો અભિગમ અપનાવવો પડશે.

2. ઊર્જા સ્ત્રોતોનું વૈવિધ્યકરણ અને રિઝર્વનું વિસ્તરણ:

ભારતે માત્ર મધ્ય પૂર્વના તેલ પરની નિર્ભરતા ઘટાડીને આફ્રિકા અને લેટિન અમેરિકાના બજારો તરફ પોતાની પહોંચ વધારવી પડશે. આ ઉપરાંત, SPR ના ફેઝ-2 (ચંડીખોલ અને પાડુર) નું નિર્માણ 2029 સુધીમાં પૂર્ણ કરવા માટે બજેટની ફાળવણી તાત્કાલિક ધોરણે વધારવી પડશે જેથી કટોકટીના સમયે દેશ પાસે 118 લાખ ટનનો પૂરતો બફર સ્ટોક હોય.

3. સંરક્ષણ ઔદ્યોગિક ઇકોસિસ્ટમ અને "આત્મનિર્ભર ભારત":

આધુનિક યુદ્ધમાં ડ્રોન, સાયબર હુમલા અને ઇલેક્ટ્રોનિક વોરફેરનું પ્રભુત્વ સાબિત થઈ ગયું છે. ઈરાનના કમાન્ડ માળખા પર થયેલા સાયબર હુમલાઓ દર્શાવે છે કે સૈન્યની ટેક્નોલોજીકલ સુરક્ષા કેટલી અનિવાર્ય છે. ભારતે પોતાની 'આત્મનિર્ભર ભારત' પહેલને વધુ આક્રમક બનાવીને 5,500 થી વધુ સંરક્ષણ ઉપકરણોની આયાત પરના પ્રતિબંધોને કડકપણે લાગુ કરવા પડશે. 'મિશન સુદર્શન ચક્ર' (Mission Sudarshan Chakra) જેવા પ્રોજેક્ટ્સને ડિઝાઇન તબક્કાથી જ સામેલ કરીને સ્વદેશી સંરક્ષણ ઇકોસિસ્ટમને દુર્ભેદ્ય બનાવવી પડશે.

4. ક્ષેત્રીય ભાગીદારીઓ અને ઇન્ડિયા-મિડલ ઇસ્ટ-યુરોપ કોરિડોર (IMEC):

ભારતે I2U2 (ભારત, ઇઝરાયેલ, યુએસએ, યુએઈ) જેવા સંગઠનો અને ગલ્ફ દેશોના BRICS માં સમાવેશને પ્રોત્સાહન આપીને ચીનના 'બેલ્ટ એન્ડ રોડ ઇનિશિયેટિવ' (BRI) સામે મજબૂત આર્થિક વિકલ્પ ઊભો કરવો પડશે. IMEC જેવી યોજનાઓ ભવિષ્યમાં હોર્મુઝ સામુદ્રધુની જેવા સંકડાશવાળા માર્ગો પરની નિર્ભરતા ઘટાડવામાં ગેમ-ચેન્જર સાબિત થઈ શકે છે.

નિષ્કર્ષ

ઈરાન અને અખાતી દેશો વચ્ચેનો આ સંઘર્ષ હવે માત્ર મધ્ય પૂર્વની સરહદો પૂરતો સીમિત રહ્યો નથી. 2026 ના આ ખુલ્લા યુદ્ધે વૈશ્વિક સત્તા પરિવર્તન, ઊર્જા બજારની અસ્થિરતા અને મહાસત્તાઓ વચ્ચેની હરીફાઈના નવા અને ભયાનક સમીકરણો રચ્યા છે. ભારત માટે આ સમય ગભરાટનો નહીં, પરંતુ પોતાની વિદેશ નીતિ અને આંતરિક માળખાને વધુ પરિપક્વ અને સ્વતંત્ર બનાવવાનો છે. મધ્ય પૂર્વની શાંતિ અને સ્થિરતા ભારતના સીધા હિતમાં છે. તેથી, ભારત એક તટસ્થ શાંતિદૂત, આર્થિક ભાગીદાર અને સુરક્ષા પ્રદાતા તરીકે પોતાની ભૂમિકા ભજવીને આ ભૌગોલિક રાજનીતિક અંધાધૂંધી વચ્ચે પણ સ્થિરતા અને પ્રગતિનો માર્ગ કંડારી શકે છે. રાષ્ટ્રીય હિતોની સુરક્ષા અને દીર્ઘદ્રષ્ટિપૂર્ણ વિદેશ નીતિ જ આવનારા સમયમાં ભારતને એક સશક્ત વૈશ્વિક શક્તિ તરીકે સ્થાપિત કરશે.