પડોશી દેશો સાથેની ભારતીય કૂટનીતિ: નવી દિશાઓ

કટોકટીના સમયમાં 'પ્રથમ પ્રતિસાદકર્તા' તરીકે ભારત

ભારતે પોતાની રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અને હિતોને આગળ વધારવાની સાથે સાથે વૈશ્વિક સ્તરે માનવીય સહાય પૂરી પાડવામાં પણ નેતૃત્વ પૂરું પાડ્યું છે. કટોકટીના સમયે 'પ્રથમ પ્રતિસાદકર્તા' (First Responder) તરીકેની ભારતની છબી વધુ મજબૂત બની છે. વર્ષ 2024 દરમિયાન ભારતે ત્રણ મોટા માનવીય સહાય અને આપત્તિ રાહત (HADR) ઓપરેશન્સ હાથ ધર્યા હતા.

માર્ચ મહિનામાં, હૈતીમાં ફાટી નીકળેલી આંતરિક અશાંતિ અને નાગરિક અરાજકતા વચ્ચે ફસાયેલા ભારતીય નાગરિકોને સુરક્ષિત રીતે બહાર કાઢવા માટે ભારતે ઓપરેશન ઈન્દ્રાવતી (Operation Indravati) લોન્ચ કર્યું હતું. ત્યારબાદ જૂન મહિનામાં, કુવૈતમાં એક દુર્ઘટનામાં મૃત્યુ પામેલા 45 ભારતીય નાગરિકોના નશ્વર દેહને સ્વદેશ પરત લાવવા માટે એક વિશેષ હ્યુમેનિટેરિયન એરલિફ્ટ ઓપરેશન હાથ ધરવામાં આવ્યું હતું. સપ્ટેમ્બર મહિનામાં, મ્યાનમારમાં 'ટાયફૂન યાગી' વાવાઝોડાને કારણે આવેલા ભયંકર પૂર બાદ તાત્કાલિક કટોકટી સહાય પહોંચાડવા માટે ભારતે ઓપરેશન સદ્ભાવ (Operation Sadbhav) શરૂ કર્યું.

આટલું જ નહીં, જુલાઈ મહિનામાં ઓમાનના દરિયાકાંઠે ડૂબી ગયેલા કોમોરોસના ધ્વજવાળા જહાજ 'MT Prestige Falcon' માંથી ઓમાન સત્તાવાળાઓ સાથે મળીને હાથ ધરાયેલા સંયુક્ત સર્ચ અને રેસ્ક્યુ ઓપરેશનમાં ભારતે 8 ભારતીયો સહિત 9 ક્રૂ મેમ્બર્સનો બચાવ કર્યો હતો. પશ્ચિમ એશિયાના સંઘર્ષગ્રસ્ત વિસ્તારોમાં પણ ભારતની સહાય અવિરત ચાલુ રહી હતી. ભારતે સિરિયાને કેન્સર વિરોધી દવાઓ પૂરી પાડી હતી અને પેલેસ્ટાઈનના લોકો માટે જીવનરક્ષક દવાઓ અને આવશ્યક સામગ્રીનો 30 ટન જેટલો માનવીય જથ્થો યુનાઈટેડ નેશન્સ રિલીફ એન્ડ વર્ક્સ એજન્સી (UNRWA) ના સંકલનથી મોકલ્યો હતો. આ તમામ પગલાં ભારતની નૈતિક અને જવાબદાર વૈશ્વિક શક્તિ તરીકેની ઓળખને પ્રસ્થાપિત કરે છે.

વર્ષ 2024 માં કૂટનીતિક સ્તરે પણ ભારતે ઘણી મોટી સિદ્ધિઓ હાંસલ કરી હતી. ભારતે સિંગાપોર અને મલેશિયા સાથેના સંબંધોને ઉન્નત કરીને તેને 'કોમ્પ્રિહેન્સિવ સ્ટ્રેટેજિક પાર્ટનરશિપ' (વ્યાપક વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી) નું સ્તર પ્રદાન કર્યું હતું. જ્યારે કુવૈત અને પોલેન્ડ સાથેના રાજદ્વારી સંબંધોને અપગ્રેડ કરીને તેને 'સ્ટ્રેટેજિક પાર્ટનરશિપ' (વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી) માં તબદીલ કરવામાં આવ્યા હતા. જૂન 2024 માં ઈટાલીમાં યોજાયેલી G7 સમિટના આઉટરીચ સેશનમાં વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીની હાજરી વૈશ્વિક નિર્ણયોમાં ભારતના વધતા પ્રભાવનું સીધું પ્રમાણ છે.

પડોશમાં અસ્થિરતા: આર્થિક નબળાઈ, દેવાની જાળ અને રાજકીય સંકટ

ભારતની 'પડોશી પ્રથમ' (Neighbourhood First) નીતિ 1947 થી ભારતીય વિદેશ નીતિનો એક અભિન્ન ભાગ રહી છે, પરંતુ 2014 થી 2024 ના સમયગાળા દરમિયાન તેને નવો આકાર આપવામાં આવ્યો. આ નીતિનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય તાત્કાલિક પડોશીઓ (જેમની સાથે ભારત જમીન કે દરિયાઈ સરહદ ધરાવે છે) અને વિસ્તૃત પડોશીઓ (હિંદ મહાસાગર ક્ષેત્ર, દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયા અને પશ્ચિમ એશિયાના દેશો) સાથેના સંબંધોને ગાઢ બનાવવાનો છે. ભારતે હિંદ મહાસાગર ક્ષેત્ર (IOR) માટે ભૌગોલિક રાજકીય માળખા તરીકે 'સાગર' (SAGAR - Security and Growth for All in the Region) ની વિભાવના રજૂ કરી છે.

જોકે, વર્તમાન સમયમાં ભારતનો પડોશ અભૂતપૂર્વ રાજકીય અને આર્થિક અસ્થિરતાનો સામનો કરી રહ્યો છે, જે ભારતના રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા હિતો અને આર્થિક એકીકરણ માટે ગંભીર પડકારો ઊભા કરી રહ્યો છે. કેટલાક પડોશી દેશો અસહ્ય દેવાના બોજ હેઠળ દબાઈ ગયા છે, જેનાથી પ્રાદેશિક અસ્થિરતા સર્જાઈ છે. અફઘાનિસ્તાનમાં તાલિબાનના પુનરાગમનથી કટ્ટરવાદ અને આતંકવાદનો ખતરો વધ્યો છે. રાજકીય અસ્થિરતા અને આંતરિક સંઘર્ષોને કારણે મોટા ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટ્સ અટવાઈ પડ્યા છે. ઉદાહરણ તરીકે, ભારતની ઉર્જા સુરક્ષા માટે અત્યંત વ્યૂહાત્મક મહત્ત્વ ધરાવતો તુર્કમેનિસ્તાન-અફઘાનિસ્તાન-પાકિસ્તાન-ઇન્ડિયા (TAPI) ગેસ પાઇપલાઇન પ્રોજેક્ટ અફઘાનિસ્તાનની સુરક્ષા પરિસ્થિતિને કારણે વર્ષોથી અટવાયેલો છે. તેવી જ રીતે, દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયા સાથે કનેક્ટિવિટી વધારવા માટે શરૂ કરવામાં આવેલો ભારત-મ્યાનમાર-થાઇલેન્ડ ત્રિપક્ષીય હાઇવે પ્રોજેક્ટ (India-Myanmar-Thailand Trilateral Highway Project) અને કલાદાન મલ્ટિમોડલ ટ્રાન્ઝિટ ટ્રાન્સપોર્ટ પ્રોજેક્ટ મ્યાનમારની આંતરિક અસ્થિરતાનો ભોગ બન્યા છે.

આ પ્રાદેશિક નબળાઈઓનો સીધો ફાયદો ચીન ઉઠાવી રહ્યું છે. ચીન તેના બેલ્ટ એન્ડ રોડ ઇનિશિએટિવ (BRI) દ્વારા પ્રદેશમાં પોતાનો વ્યૂહાત્મક પગપેસારો સતત વધારી રહ્યું છે. ચાઇના-પાકિસ્તાન ઇકોનોમિક કોરિડોર (CPEC), જેમાં 60 બિલિયન ડોલરથી વધુનું રોકાણ કરવામાં આવ્યું છે, તે ચીનની મહત્ત્વાકાંક્ષી યોજનાઓનું મુખ્ય ઉદાહરણ છે. ચીનની "રોકાણ-આધારિત મુત્સદ્દીગીરી" ઘણીવાર ભારતની પ્રોજેક્ટ ડિલિવરી કરતાં વધુ ઝડપી હોય છે, જેના કારણે નવી દિલ્હીને પોતાના પરંપરાગત પ્રભાવ ક્ષેત્રમાં પોતાનું સ્થાન જાળવી રાખવા માટે ભારે સંઘર્ષ કરવો પડી રહ્યો છે.

પાકિસ્તાન સાથેનો સંઘર્ષ: પહલગામ હુમલો અને 'ઓપરેશન સિંદૂર' (મે 2025)

ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચેના સંબંધો હંમેશા તંગ રહ્યા છે, પરંતુ મે 2025 માં સર્જાયેલી લશ્કરી કટોકટીએ દક્ષિણ એશિયામાં વ્યૂહાત્મક સમીકરણોને મૂળભૂત રીતે બદલી નાખ્યા છે. વર્ષ 2001 ના સંસદ હુમલા બાદનું ઓપરેશન પરાક્રમ, 2016 ની સર્જિકલ સ્ટ્રાઈક અને 2019 ની બાલાકોટ એરસ્ટ્રાઈક બાદ, આ સંઘર્ષ બંને પરમાણુ સંપન્ન દેશો વચ્ચેનો સૌથી ગંભીર લશ્કરી મુકાબલો હતો.

આ કટોકટીનું મૂળ 22 એપ્રિલ 2025 ના રોજ જમ્મુ અને કાશ્મીરના પહલગામમાં થયેલા આતંકવાદી હુમલામાં હતું, જેમાં પાકિસ્તાન પ્રાયોજિત આતંકવાદીઓએ ધાર્મિક પ્રેરિત હુમલો કરીને 26 ભારતીય નાગરિકોની હત્યા કરી નાખી હતી. આ ઘટનાએ ભારતમાં ભારે આક્રોશ જન્માવ્યો અને આતંકવાદ સામે ભારતની 'ઝીરો ટોલરન્સ' નીતિને આકરા પગલાં લેવા મજબૂર કરી.

ભારતે 6 થી 10 મે 2025 દરમિયાન પાકિસ્તાન અને પાકિસ્તાન અધિકૃત જમ્મુ અને કાશ્મીર (PoK) માં આવેલા આતંકવાદી ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને 9 લશ્કરી થાણાઓને નિશાન બનાવીને 'ઓપરેશન સિંદૂર' (Operation Sindoor) લોન્ચ કર્યું. સામે પક્ષે પાકિસ્તાને પોતાના જવાબી ઓપરેશનને 'મારકા-એ-હક' (Marka-e-Haq - ન્યાય માટેનું યુદ્ધ) અને ઓપરેશન બુન્યાનમ મરસૂસ નામ આપ્યું.

આ ચાર દિવસીય યુદ્ધમાં લશ્કરી ટેક્નોલોજીના ઘણા "પ્રથમ" ઉપયોગો જોવા મળ્યા. ભારતે રશિયા સાથે સહ-વિકસિત બ્રહ્મોસ (BrahMos) ક્રૂઝ મિસાઇલો અને યુરોપિયન SCALP-EG ક્રૂઝ મિસાઇલોનો પાકિસ્તાન સામે પ્રથમ વખત ઉપયોગ કર્યો. તેના જવાબમાં પાકિસ્તાને પરંપરાગત શસ્ત્રોથી સજ્જ ટૂંકા અંતરની બેલેસ્ટિક મિસાઇલો, ખાસ કરીને Fatah-I અને Fatah-II નો ઉપયોગ કર્યો. આ સંઘર્ષમાં ડ્રોન યુદ્ધખોરી પણ કેન્દ્ર સ્થાને રહી, જ્યાં બંને દેશોએ એકબીજાને ભારે નુકસાન પહોંચાડવા માટે કાઇનેટિક હુમલા કરતા ડ્રોનનો ઉપયોગ કર્યો.

ભારતીય દળોએ અત્યંત સચોટતાથી પાકિસ્તાનના નૂર ખાન, મુરીદ અને સરઘોડા એરબેઝને નિશાન બનાવ્યા. રનવે પર ખાડા પાડી દેવામાં આવ્યા જેથી પાકિસ્તાની વાયુસેનાના ઓપરેશન્સ અટકી જાય. સુક્કુર, ભોલારી અને જેકોબાબાદ ખાતેના મોટા હેંગર્સ પર હુમલો કરવામાં આવ્યો, જેમાં ભોલારી ખાતે પાકિસ્તાનના AWACS એરક્રાફ્ટનો નાશ થયો હોવાના અહેવાલો હતા.

સૌથી નાજુક ક્ષણ ત્યારે આવી જ્યારે ચકલાલા લશ્કરી સંકુલની અંદર આવેલા નૂર ખાન એરબેઝ પર હુમલો થયો. આ સંકુલમાં પાકિસ્તાનનું સ્ટ્રેટેજિક પ્લાન્સ ડિવિઝન પણ આવેલું છે, જે તેમના પરમાણુ આયોજનનું સંચાલન કરે છે. જોકે, બોમ્બમારો પરમાણુ કચેરીઓથી લગભગ એક કિલોમીટર દૂર હતો, પરંતુ આ ઘટનાને આંતરરાષ્ટ્રીય નિષ્ણાતોએ "પરમાણુ દરવાજા પર દસ્તક" તરીકે ઓળખાવી. પાકિસ્તાને આ સંઘર્ષમાં ચીની ટેક્નોલોજી પર આધારિત HQ-9 એર ડિફેન્સ સિસ્ટમ અને J-10 ફાઇટર એરક્રાફ્ટનો ઉપયોગ કર્યો હતો.

યુદ્ધના પ્રથમ દિવસે જ ભારતે પાકિસ્તાનના કાઉન્ટર-એર ઓપરેશન્સ સામે કેટલાક એરક્રાફ્ટ ગુમાવ્યા હોવાની શક્યતા હતી, જોકે સત્તાવાર પુષ્ટિ કરવામાં આવી ન હતી. આ ઘર્ષણમાં કુલ જાનહાનિનો આંકડો 200 થી ઓછો રહ્યો હતો. બંને દેશો પરમાણુ શસ્ત્રો ધરાવતા હોવા છતાં, આ કટોકટીમાં ખુલ્લેઆમ પરમાણુ ધમકીઓ ઓછી જોવા મળી હતી, જે દર્શાવે છે કે પરમાણુ શસ્ત્રોની હાજરી જ આપમેળે એક મર્યાદા બાંધી દે છે. અંતે, આંતરરાષ્ટ્રીય દબાણ અને ખાસ કરીને અમેરિકાની ભૂમિકા નિર્ણાયક સાબિત થઈ. અમેરિકી વિદેશ મંત્રી માર્કો રુબિયોની મધ્યસ્થી અને અમેરિકા તરફથી કરવામાં આવેલા ફોન કોલ્સ બાદ 10 મે 2025 ના રોજ યુદ્ધવિરામ લાગુ કરવામાં આવ્યો.

આ ઘટના પછી ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે તણાવ લાંબા સમય સુધી યથાવત્ રહેવાની સંભાવના છે અને બંને દેશો તેમની ભાવિ સંરક્ષણ ખરીદીઓ અને લશ્કરી સિદ્ધાંતોનું પુનર્મૂલ્યાંકન કરશે.

બાંગ્લાદેશ: ઐતિહાસિક અસ્થિરતાથી લઈને વ્યવહારુ ભાગીદારી સુધીની યાત્રા

ભારતની પડોશી કૂટનીતિ માટે સૌથી મોટો ફટકો ઓગસ્ટ 2024 માં બાંગ્લાદેશમાં થયેલું સત્તા પરિવર્તન હતું. છેલ્લા 15 વર્ષથી સત્તામાં રહેલાં અને ભારતના સૌથી વિશ્વાસુ સાથી ગણાતા વડાપ્રધાન શેખ હસીનાને વિદ્યાર્થીઓના ભારે વિરોધ પ્રદર્શન બાદ રાજીનામું આપીને દેશ છોડીને ભાગવું પડ્યું હતું. તેમની પાર્ટી અવામી લીગ, જેણે ત્રણ વિવાદાસ્પદ ચૂંટણીઓ જીતી હતી, તે છિન્નભિન્ન થઈ ગઈ. આ ઘટનાક્રમમાં પોલીસ અને સુરક્ષા દળોના હાથે 300 થી વધુ લોકો માર્યા ગયા હતા, જ્યારે એકંદર હિંસામાં આશરે 1400 લોકોએ જીવ ગુમાવ્યા.

શેખ હસીનાના પતનથી ભારતના વ્યૂહાત્મક હિતો જોખમમાં મુકાયા. ભારતે કનેક્ટિવિટી, સુરક્ષા સહયોગ અને ઉત્તર-પૂર્વ ભારત માટે બાંગ્લાદેશને એક મહત્ત્વપૂર્ણ ભાગીદાર માન્યું હતું. હસીનાના શાસનમાં જમીન અને દરિયાઈ સરહદ વિવાદો પણ ઉકેલાયા હતા. પરંતુ તેમની વધતી જતી સરમુખત્યારશાહી પ્રવૃત્તિઓ અને ભારત સાથેની અતિ નિકટતાને કારણે બાંગ્લાદેશમાં ભારત વિરોધી લાગણી પ્રબળ બની. નોબેલ પારિતોષિક વિજેતા મુહમ્મદ યુનુસના નેતૃત્વમાં રચાયેલી વચગાળાની સરકારે ભારત સાથે અંતર જાળવ્યું. આ સમયગાળા દરમિયાન લઘુમતીઓ અને ખાસ કરીને બાંગ્લાદેશમાં વસતા 13 મિલિયન હિન્દુઓ પર હુમલાની ઘટનાઓએ દ્વિપક્ષીય સંબંધોમાં વધુ કડવાશ ઉમેરી.

ડિસેમ્બર 2024 માં ઢાકા ખાતે યોજાયેલી ફોરેન ઓફિસ કન્સલ્ટેશન્સમાં ભારતના વિદેશ સચિવે બાંગ્લાદેશમાં લોકતાંત્રિક અને શાંતિપૂર્ણ વાતાવરણની આશા વ્યક્ત કરી હતી, સાથે જ લઘુમતીઓ પરના હુમલા અને વધતા ઉગ્રવાદ અંગે ચિંતા પણ દર્શાવી હતી. વચગાળાની સરકારના 15 મહિનાના કાર્યકાળ દરમિયાન બંને દેશો વચ્ચેનો વેપાર પણ પ્રભાવિત થયો. એપ્રિલથી ઓક્ટોબર 2023 વચ્ચે ભારતીય નિકાસમાં 13.3% નો ઘટાડો નોંધાયો હતો અને બેનાપોલ-પેટ્રાપોલ જેવા મહત્ત્વના લેન્ડ પોર્ટ પર ભારે અડચણો જોવા મળી હતી, જે કુલ દ્વિપક્ષીય વેપારનો લગભગ 30% હિસ્સો સંભાળે છે.

જોકે, 12 ફેબ્રુઆરી 2026 ના રોજ બાંગ્લાદેશમાં યોજાયેલી નવી સામાન્ય ચૂંટણીઓએ આ ચિત્ર બદલી નાખ્યું છે. 15 વર્ષના શાસન પછી આ પહેલી લોકતાંત્રિક ચૂંટણી હતી, જેમાં 127,711,793 નોંધાયેલા મતદારો હતા (જે 6.7% નો વધારો દર્શાવે છે). મતદાનની ટકાવારી 59.44% રહી હતી, જે પાછલી ચૂંટણીઓ કરતા 17.6 ટકા વધુ હતી. આ ચૂંટણીમાં અવામી લીગ પર પ્રતિબંધ હોવાથી સીધી લડાઈ તારિક રહેમાનના નેતૃત્વવાળી બાંગ્લાદેશ નેશનાલિસ્ટ પાર્ટી (BNP) અને જમાત-એ-ઇસ્લામી તથા નેશનલ સિટીઝન પાર્ટી (NCP) ના 11 પક્ષીય ગઠબંધન વચ્ચે હતી.

ચૂંટણી પરિણામોમાં તારિક રહેમાનની BNP ને ઐતિહાસિક અને પ્રચંડ બહુમતી મળી. BNP એ 49.97% મતો સાથે 208 (ગઠબંધન સાથે 212) બેઠકો પર વિજય મેળવ્યો, જ્યારે જમાત-એ-ઇસ્લામી 31.77% મતો સાથે 68 બેઠકો જીતી બીજા ક્રમે રહી. 13 ફેબ્રુઆરી 2026 ના રોજ ચૂંટણી પંચે સુધારા પેકેજ પર થયેલા જનમત સંગ્રહ (Referendum) ના પરિણામો જાહેર કર્યા, જેમાં 60.26% મતદાન સાથે બહુમતી લોકોએ સમર્થન આપ્યું.

વડાપ્રધાન તરીકે તારિક રહેમાને "બાંગ્લાદેશ ફર્સ્ટ" નો સિદ્ધાંત રજૂ કર્યો છે. આ બદલાયેલા સંજોગોમાં ભારત માટે ભાવનાઓથી મુક્ત, વ્યાવહારિક અને પરસ્પર હિતો પર આધારિત સંબંધો બાંધવાની નવી તક ઊભી થઈ છે. અલબત્ત, BNP ના વરિષ્ઠ નેતા સલાહુદ્દીન અહેમદે ભારતમાંથી શેખ હસીનાના પ્રત્યાર્પણની માંગ કરી છે, પરંતુ ભારતે હજી સુધી રાજકીય કારણોસર તેમને સોંપવાનો ઇનકાર કર્યો છે.

સંબંધોને ફરી પાટા પર લાવવાના ભાગરૂપે, એપ્રિલ 2026 માં બાંગ્લાદેશના નવા વિદેશ મંત્રી ખલીલુર રહેમાન ભારતની મુલાકાતે આવી રહ્યા છે. ચૂંટણી પછી કોઈ ઉચ્ચ કક્ષાના બાંગ્લાદેશી નેતાની આ પ્રથમ મુલાકાત છે. ખલીલુર રહેમાન નવી દિલ્હીમાં વિદેશ મંત્રી એસ. જયશંકર, રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા સલાહકાર અજીત ડોભાલ અને વાણિજ્ય મંત્રી પિયુષ ગોયલ સાથે મુલાકાત કરશે અને ત્યારબાદ મોરેશિયસમાં આયોજિત 'ઇન્ડિયન ઓશન કોન્ફરન્સ' માં હાજરી આપવા જશે. તેઓ 2026-2027 માટે સંયુક્ત રાષ્ટ્ર મહાસભા (UNGA) ના પ્રમુખપદ માટે ભારતનું સમર્થન પણ માંગશે.

આ મુલાકાતનો મુખ્ય એજન્ડા ઉર્જા કટોકટી અને જળ સંધિનો છે. ઈરાન-ઈઝરાયેલ યુદ્ધ અને હોર્મુઝની સામુદ્રધુનીમાં ઉભા થયેલા અવરોધોને કારણે વૈશ્વિક ઉર્જા બજાર ખોરવાઈ ગયું છે. દક્ષિણ એશિયા ભયંકર ઉર્જા કટોકટીનો સામનો કરી રહ્યું છે. આ સંજોગોમાં બાંગ્લાદેશે તેની ઇંધણ કટોકટીનો સામનો કરવા ભારત પાસે તાત્કાલિક 50000 ટન ડીઝલની માંગણી કરી છે. આ ઉપરાંત, ડિસેમ્બર 1996 માં થયેલી 'ગંગા જળ સંધિ' (Ganga Water Treaty) ની મુદત આ વર્ષે પૂરી થઈ રહી હોવાથી, બંને દેશોના ટેકનિકલ નિષ્ણાતો જળ પ્રવાહના મૂલ્યાંકન માટે કામ કરી રહ્યા છે. આ ઘટનાઓ સાબિત કરે છે કે રાજકીય મતભેદો ગમે તેટલા હોય, પરંતુ ભૌગોલિક વાસ્તવિકતા અને આર્થિક જરૂરિયાતો બંને દેશોને એકબીજા પર નિર્ભર રાખે છે.

માલદીવ: "ઈન્ડિયા આઉટ" થી આર્થિક અને દરિયાઈ ભાગીદારી સુધી

હિંદ મહાસાગરમાં માલદીવનું વ્યૂહાત્મક સ્થાન ભારત માટે અત્યંત મહત્ત્વનું છે. માલદીવ અને ભારત વચ્ચેના સંબંધો ભૌગોલિક, આર્થિક અને લોકો વચ્ચેની નિકટતાથી બંધાયેલા છે. 1965 માં બ્રિટન પાસેથી આઝાદી મળ્યા પછી ભારત માલદીવને માન્યતા આપનાર પ્રથમ દેશોમાંનું એક હતું. 1988 માં બળવાના પ્રયાસથી લઈને 2004 ની સુનામી, 2014 ની પીવાના પાણીની કટોકટી અને કોવિડ-19 મહામારી દરમિયાન ભારતે માલદીવને હંમેશા સંકટમોચન તરીકે મદદ કરી છે.

જોકે, નવેમ્બર 2023 માં રાષ્ટ્રપતિ મોહમ્મદ મુઇઝુના સત્તામાં આવ્યા પછી સંબંધોમાં ભારે તણાવ ઊભો થયો. મુઇઝુએ તેમના ચૂંટણી પ્રચારમાં "ઈન્ડિયા આઉટ" (India Out) અભિયાન ચલાવ્યું હતું અને સત્તા પર આવતાની સાથે જ ભારતીય સૈનિકોને પાછા ખેંચવાની માંગ કરી હતી. પરંપરાગત રીતે નવા ચૂંટાયેલા પ્રમુખ તેમની પ્રથમ વિદેશ મુલાકાત ભારતની કરે છે, પરંતુ મુઇઝુએ ડિસેમ્બર 2023 માં તુર્કી અને જાન્યુઆરી 2024 માં ચીનની મુલાકાત લઈને ભારતના વિરોધનો સ્પષ્ટ સંકેત આપ્યો. જાન્યુઆરી 2024 માં ભારતના વડાપ્રધાનની લક્ષદ્વીપ મુલાકાત બાદ માલદીવના મંત્રીઓએ કરેલી અપમાનજનક ટિપ્પણીઓને કારણે ભારતમાં 'બોયકોટ માલદીવ' અભિયાન ચાલ્યું, જેનાથી પ્રવાસન આધારિત માલદીવના અર્થતંત્રને મોટો ફટકો પડ્યો.

પરંતુ, ભૌગોલિક અને આર્થિક વાસ્તવિકતાઓ લાંબો સમય અવગણી શકાતી નથી. માલદીવ ખોરાક, દવાઓ, બાંધકામ સામગ્રી અને રોજિંદી જરૂરિયાતો માટે ભારત પર ભારે નિર્ભર છે. બંને દેશો વચ્ચેનો દ્વિપક્ષીય વેપાર 2021 માં 300 મિલિયન ડોલરનો આંકડો વટાવી ગયો હતો અને ત્યારબાદ તે 500 મિલિયન ડોલરને પાર કરી ગયો છે. ભારતે માલદીવમાં તેના સૈનિકોની જગ્યાએ હિન્દુસ્તાન એરોનોટિક્સ લિમિટેડ (HAL) ના ટેકનિશિયનોને તૈનાત કરીને કૂટનીતિક લવચીકતા દર્શાવી.

સંબંધોનું આ 'રીસેટ' (પુનઃસ્થાપન) 25-26 જુલાઈ 2025 ના રોજ ચરમસીમાએ પહોંચ્યું, જ્યારે ભારતના વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ માલદીવની મુલાકાત લીધી. આ મુલાકાત એટલા માટે પણ ઐતિહાસિક હતી કારણ કે વડાપ્રધાન મોદી માલદીવના 60 માં સ્વતંત્રતા દિવસની ઉજવણીમાં 'ગેસ્ટ ઓફ ઓનર' (મુખ્ય અતિથિ) તરીકે હાજર રહ્યા હતા. આ મુલાકાત દરમિયાન બંને દેશો વચ્ચે 'કોમ્પ્રિહેન્સિવ ઈકોનોમિક એન્ડ મેરીટાઈમ સિક્યોરિટી પાર્ટનરશિપ' (વ્યાપક આર્થિક અને દરિયાઈ સુરક્ષા ભાગીદારી) નું વિઝન ડોક્યુમેન્ટ અપનાવવામાં આવ્યું. આ વિઝનના અમલીકરણ પર દેખરેખ રાખવા માટે 07 ઓક્ટોબર 2024 ના રોજ નવી દિલ્હી ખાતે એક નવી હાઈ-લેવલ કોર ગ્રુપની રચના કરવાનો નિર્ણય લેવાયો.

ભારત માલદીવમાં તેનો સૌથી મોટો ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટ ચલાવી રહ્યું છે, જે 'ગ્રેટર માલે કનેક્ટિવિટી પ્રોજેક્ટ' તરીકે ઓળખાય છે. લગભગ 500 મિલિયન ડોલરના આ પ્રોજેક્ટમાં ભારત તરફથી 100 મિલિયન ડોલરની ગ્રાન્ટ અને 400 મિલિયન ડોલરની લાઇન ઓફ ક્રેડિટ આપવામાં આવી છે. આ પ્રોજેક્ટ અંતર્ગત 6.74 કિલોમીટર લાંબો બ્રિજ બનાવવામાં આવશે, જે રાજધાની માલેને વિલિંગિલી, ગુલ્હીફાલ્હુ અને થિલાફુશી ટાપુઓ સાથે જોડશે.

બિમસ્ટેક (BIMSTEC) નો ઉદય અને ક્ષેત્રીય એકીકરણ

પાકિસ્તાનના સતત વિરોધ અને આતંકવાદી ગતિવિધિઓને કારણે સાર્ક (SAARC) નું માળખું લગભગ નિષ્ક્રિય થઈ ગયું છે. આવા સંજોગોમાં ભારતે તેની 'એક્ટ ઈસ્ટ' અને 'પડોશી પ્રથમ' નીતિને જોડવા માટે બિમસ્ટેક (BIMSTEC - બે ઓફ બંગાળ ઈનિશિએટિવ ફોર મલ્ટી-સેક્ટોરલ ટેકનિકલ એન્ડ ઈકોનોમિક કોઓપરેશન) પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું છે. બિમસ્ટેકમાં બાંગ્લાદેશ, ભૂટાન, ભારત, મ્યાનમાર, નેપાળ, શ્રીલંકા અને થાઈલેન્ડનો સમાવેશ થાય છે. આ સંગઠન 1.73 બિલિયન (જે 2025 ના અંદાજ મુજબ 1.777 બિલિયન છે) લોકોનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે અને તેનો સંયુક્ત જીડીપી 2023 ના આંકડા મુજબ 5.2 ટ્રિલિયન ડોલર છે.

04 એપ્રિલ 2025 ના રોજ થાઈલેન્ડની રાજધાની બેંગકોકમાં 6ઠ્ઠી બિમસ્ટેક સમિટનું સફળ આયોજન કરવામાં આવ્યું. થાઈલેન્ડના વડાપ્રધાન પેતોંગતાર્ન શિનાવાત્રાની અધ્યક્ષતામાં યોજાયેલી આ સમિટની મુખ્ય થીમ PRO BIMSTEC (Prosperous, Resilient, and Open - સમૃદ્ધ, સ્થિતિસ્થાપક અને ઓપન) હતી. આ સમિટમાં "બિમસ્ટેક બેંગકોક વિઝન 2030" અપનાવવામાં આવ્યું, જે પ્રદેશમાં શાંતિ અને સમૃદ્ધિ વધારવાની રૂપરેખા છે.

સમિટની મુખ્ય સિદ્ધિઓમાં મેરીટાઇમ ટ્રાન્સપોર્ટ કોઓપરેશન એગ્રીમેન્ટ પર હસ્તાક્ષરનો સમાવેશ થાય છે, જે શિપિંગ ખર્ચ ઘટાડશે અને દક્ષિણ એશિયા અને દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયા વચ્ચે સપ્લાય ચેઇનને વધુ કાર્યક્ષમ બનાવશે. આપત્તિ વ્યવસ્થાપન માટે પણ સભ્ય દેશોએ સહયોગ વધાર્યો છે. થાઈલેન્ડના પ્રસ્તાવ પર 28 માર્ચ 2025 ના રોજ મ્યાનમાર અને થાઈલેન્ડમાં આવેલા ભૂકંપની અસર પર સંયુક્ત નિવેદન બહાર પાડવામાં આવ્યું. આ ઉપરાંત, 03 એપ્રિલ 2025 ના રોજ યુવા ઉદ્યોગસાહસિકો માટે 'બિમસ્ટેક યંગ જેન ફોરમ' નું આયોજન કરાયું હતું. સમિટના અંતે થાઈલેન્ડે બિમસ્ટેકનું પ્રમુખપદ ઔપચારિક રીતે બાંગ્લાદેશને સોંપ્યું. નોંધનીય છે કે 2023 થી બિમસ્ટેકના સેક્રેટરી જનરલનું પદ ભારત પાસે છે, જે દર્શાવે છે કે આ ક્ષેત્રના ઔપચારિક માળખામાં ભારતનું વર્ચસ્વ સતત વધી રહ્યું છે.

આર્થિક કૂટનીતિ, વિકાસ સહાય અને ચીનના દેવાની જાળનો મુકાબલો

વર્તમાન યુગમાં આર્થિક શક્તિનો ઉપયોગ એક મુખ્ય રાજદ્વારી હથિયાર તરીકે થઈ રહ્યો છે. અમેરિકા અને ચીન જેવા દેશો તેમની નાણાકીય સહાયનો ઉપયોગ સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સુરક્ષા પરિષદ (UNSC) માં વોટ ખરીદવા અને રાજકીય દબાણ ઊભું કરવા માટે કરે છે. જેમ્સ રેમન્ડ વ્રીલેન્ડ અને એક્સેલ ડ્રેહર જેવા નિષ્ણાતોના અભ્યાસો દર્શાવે છે કે શક્તિશાળી દેશોની સહાય પાછળ છુપો સ્વાર્થ હોય છે. ચીનની બેલ્ટ એન્ડ રોડ ઇનિશિએટિવ (BRI) ની નીતિએ આફ્રિકાના એંગોલા, કોંગો, ઇથોપિયા, કેન્યા, નાઇજીરિયા અને સુદાન જેવા દેશોને અસહ્ય દેવાના બોજ તળે દબાવી દીધા છે, જેના કારણે આ દેશોએ પોતાની આર્થિક સાર્વભૌમત્વ સાથે બાંધછોડ કરવી પડી છે.

તેની સરખામણીમાં ભારતની આર્થિક કૂટનીતિ વધુ પરાદર્શક, સમાનતા આધારિત અને બિન-પરસ્પર (Non-reciprocal) રહી છે. ભારતે ગ્લોબલ સાઉથ માટે વિકસાવેલા ડીજીટલ પબ્લિક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર (જેમ કે UPI) અને "મેક ઇન ઇન્ડિયા" ના માધ્યમથી સપ્લાય ચેઇનને મજબૂત કરવાનું લક્ષ્ય રાખ્યું છે. 2014 માં ભારત દ્વારા પડોશીઓને આપવામાં આવતી લાઇન ઓફ ક્રેડિટ (LoC) માત્ર 3.3 બિલિયન ડોલર હતી, જે 2020 માં વધીને 14.7 બિલિયન ડોલર થઈ ગઈ.

ભારતના વિદેશ મંત્રાલય દ્વારા પડોશી અને અન્ય વિકાસશીલ દેશો માટે નાણાકીય વર્ષ 2023-24 અને 2024-25 ના બજેટમાં કરવામાં આવેલી વિદેશ સહાય (Foreign Aid) ની ફાળવણી નીચે મુજબ છે:

આ આંકડાઓ સ્પષ્ટપણે દર્શાવે છે કે ભારત પોતાના સંસાધનોની મર્યાદા હોવા છતાં, પડોશી દેશોની માળખાગત અને આર્થિક જરૂરિયાતો પૂરી કરવા કટિબદ્ધ છે. ભૂટાન અને નેપાળ માટે બજેટની મોટી ફાળવણી એ ભારતની તેમને મૂળભૂત ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ઊભું કરવામાં મદદ કરવાની નીતિનો હિસ્સો છે. આ સિવાય, વિદેશી સહાય (બાહ્ય લોન અને રોકડ ગ્રાન્ટ સહિત) ની પ્રાપ્તિના આંકડા જોઈએ તો નાણાકીય વર્ષ 2021-22 માં 73235.39 કરોડ, 2022-23 માં 78939.57 કરોડ અને 2023-24 માં 103451.13 કરોડ રૂપિયાની બાહ્ય સહાય પ્રાપ્ત થઈ હતી, જે 2024-25 ના સુધારેલા અંદાજ (RE) મુજબ 88853.29 કરોડ રૂપિયા થવાની ધારણા છે. ભારતનું નાણાકીય માળખું રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા (RBI) અને ઋણની પરિસ્થિતિને પણ ખૂબ જ સંતુલિત રીતે સંભાળી રહ્યું છે.

આબોહવા પરિવર્તન, આપત્તિ વ્યવસ્થાપન અને સંયુક્ત પ્રયાસો

દક્ષિણ એશિયા આબોહવા પરિવર્તન અને કુદરતી આપત્તિઓનો ભારે શિકાર બની રહ્યું છે. ભૂકંપ, પૂર અને ભૂસ્ખલનની ઘટનાઓ આ પ્રદેશમાં સામાન્ય બની ગઈ છે. હિમાલય ક્ષેત્રના ગ્લેશિયર્સ અને નદીઓની જાળવણી માટે 1976 ની મિશ્રા સમિતિ અને 1999 ની જે.સી. પંત સમિતિના અહેવાલો મુજબ બાંધકામના ધોરણો અને ક્ષમતા નિર્માણ અત્યંત જરૂરી છે.

ભારત હવે પોતાની ટેક્નોલોજીકલ શક્તિનો ઉપયોગ પ્રાદેશિક સહયોગ માટે કરી રહ્યું છે. ઇન્ડિયન રિમોટ સેન્સિંગ (IRS) સેટેલાઇટ દ્વારા પ્રાપ્ત થતો ડેટા પડોશી દેશો સાથે શેર કરવાથી પૂર, ચક્રવાત અને ભૂકંપ જેવા જોખમો સામે આગોતરી તૈયારી કરી શકાય છે. હિન્દુ કુશ હિમાલયન ડિઝાસ્ટર રિસ્ક રિડક્શન હબ જેવા પ્લેટફોર્મ મારફતે નદીઓના કાંઠાને મજબૂત કરવા, ખાણકામ પર નિયંત્રણ મૂકવા અને જંગલોનું પુનઃનિર્માણ જેવા કાર્યોમાં ભારત નેતૃત્વ કરી રહ્યું છે. આ પ્રકારનો સહયોગ માત્ર રાજકારણ પૂરતો સીમિત નથી રહેતો, પરંતુ તે સીધી રીતે સામાન્ય લોકોના જીવનને સ્પર્શે છે અને લાંબા ગાળાની સદ્ભાવના ઊભી કરે છે.

ભાવનાત્મક કૂટનીતિ (Affective Diplomacy) અને સાંસ્કૃતિક જોડાણ

વર્તમાન સમયમાં જ્યારે દેશો વચ્ચેના સંબંધો હથિયારો અને વેપાર દ્વારા જ નક્કી થતા હોય તેવું લાગે છે, ત્યારે ભારતે 'ભાવનાત્મક કૂટનીતિ' (Affective Diplomacy) નો સફળતાપૂર્વક અમલ કર્યો છે. આ નીતિમાં લાગણીઓ, સહાનુભૂતિ, સ્મૃતિઓ અને સમાન સાંસ્કૃતિક વારસાને કેન્દ્રમાં રાખીને રાજદ્વારી સંબંધો વિકસાવવામાં આવે છે.

ભારતની મુખ્ય પ્રવાહની ફિલ્મ ઇન્ડસ્ટ્રી (બોલિવૂડ), યોગ અને પરંપરાગત વારસાએ રશિયા, મધ્ય એશિયા અને પ્રશાંત ટાપુ દેશોમાં ભારતની ખૂબ જ સકારાત્મક સોફ્ટ પાવર ઇમેજ ઊભી કરી છે. દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયા સાથેના જોડાણને મજબૂત કરવા માટે 29 નવેમ્બરથી 1 ડિસેમ્બર 2024 દરમિયાન નવી દિલ્હીમાં આસિયાન-ઇન્ડિયા મ્યુઝિક ફેસ્ટિવલ (ASEAN-India Music Festival) નું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું, જે સંગીત દ્વારા પ્રાદેશિક એકતા સાધવાનો એક અનોખો પ્રયાસ હતો.

ભારતના વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ ગયા વર્ષે બ્રુનેઈ, સિંગાપોર અને લાઓસની મુલાકાત લીધી હતી, જે દર્શાવે છે કે ભારત માત્ર મોટા આર્થિક ભાગીદારો પર જ નહીં, પરંતુ નાના દેશો પર પણ સમાન ધ્યાન આપી રહ્યું છે. મલેશિયાના વડાપ્રધાન અનવર ઇબ્રાહિમ અને ઇન્ડોનેશિયાના રાષ્ટ્રપતિ પ્રબોવો સુબિયાંતોની ભારત મુલાકાત આ સંબંધોની ઊંડાઈ દર્શાવે છે. ભારતે તેની ઈન્ડો-પેસિફિક ઓશન્સ ઈનિશિએટિવ (IPOI) ને આસિયાનના આઉટલુક ઓન ઈન્ડો-પેસિફિક (AOIP) સાથે જોડીને સાબિત કર્યું છે કે ભારત આસિયાન દેશોની કેન્દ્રીયતા (ASEAN Centrality) નું સન્માન કરે છે.

નેપાળ અને શ્રીલંકામાં પેઢીગત પરિવર્તન: નવા સંબંધોનો પ્રારંભ

માત્ર બાંગ્લાદેશમાં જ નહીં, પરંતુ નેપાળ અને શ્રીલંકામાં પણ જંગી રાજકીય ઉથલપાથલ જોવા મળી છે. નેપાળમાં યુવાનોના અસંતોષને કારણે પરંપરાગત શાસકો સામે રોષ ભભૂકી ઉઠ્યો છે. રાષ્ટ્રીય સ્વતંત્ર પાર્ટીની જંગી જીત અને બાલેન્દ્ર શાહ જેવા યુવા નેતાઓનો ઉદય દર્શાવે છે કે નેપાળમાં પેઢીગત રાજકીય પરિવર્તન આવી રહ્યું છે. ભારતે હવે જૂના "વિશેષ સંબંધો" ના રેટરિકમાંથી બહાર આવીને, નેપાળની સાર્વભૌમત્વને સંપૂર્ણ માન આપીને સમાનતાના ધોરણે વ્યવહારુ સંબંધો સ્થાપિત કરવા પડશે.

તેવી જ રીતે, 2024 ની ચૂંટણીઓ બાદ શ્રીલંકામાં પણ નવી પેઢીનું નેતૃત્વ સત્તામાં આવ્યું છે. ઐતિહાસિક રાજકીય દુશ્મનાવટ અને ચીનના પ્રભાવમાંથી ધીમે ધીમે બહાર આવીને, શ્રીલંકા હવે નવી દિલ્હી સાથે વધુ વ્યવહારુ જોડાણ તરફ આગળ વધી રહ્યું છે.

ભવિષ્યનો માર્ગ અને વ્યૂહાત્મક આવશ્યકતાઓ

G20 અને SCO જેવા સંગઠનોનું સફળતાપૂર્વક અધ્યક્ષપદ સંભાળીને ભારતે પોતાની જાતને પશ્ચિમી દેશો અને ગ્લોબલ સાઉથ (વિકાસશીલ દેશો) વચ્ચે એક મજબૂત કડી તરીકે પ્રસ્થાપિત કરી છે. ડિજિટલ ટ્રાન્સફોર્મેશન, આબોહવા ધિરાણ અને આફ્રિકન યુનિયનને G20 માં કાયમી સભ્યપદ અપાવવા જેવા કાર્યો ભારતના વૈશ્વિક શાંતિ નિર્માતા (Peacemaker) તરીકેના કદને ઉજાગર કરે છે.

જોકે, પડોશમાં સતત બદલાતી રાજકીય પરિસ્થિતિઓ ભારત માટે ઐતિહાસિક પડકાર છે. શસ્ત્ર સ્પર્ધા, આંતરિક બળવાઓ અને ઉર્જા કટોકટીએ સ્પષ્ટ કરી દીધું છે કે પરંપરાગત ઐતિહાસિક સંબંધો પર જ સંપૂર્ણપણે નિર્ભર રહી શકાય નહીં. ભારતની મજબૂતી તેની ભૌગોલિક વિશાળતામાં નહીં, પરંતુ તેની ભૌગોલિક નિકટતાને મજબૂત આર્થિક ભાગીદારીમાં અને સાંસ્કૃતિક સમાનતાને વિશ્વાસમાં ફેરવવાની ક્ષમતામાં રહેલી છે.

ભારતે પડોશી દેશોની નબળી અર્થવ્યવસ્થા, સંસ્થાકીય અસ્થિરતા અને કાયદાના અમલીકરણની ખામીઓને દૂર કરવા માટે ટેકનિકલ, શૈક્ષણિક અને આર્થિક સહયોગ વધારવો પડશે. ચીનના અતિરેક અને દેવાની જાળ સામે સ્પર્ધા કરવા માટે ભારતે આસિયાન અને બિમસ્ટેક જેવા મંચો દ્વારા મુક્ત વ્યાપાર, ડિજિટલ કનેક્ટિવિટી અને પારદર્શક રોકાણોનો વ્યાપ વધારવો અત્યંત આવશ્યક છે. અંતિમ વિશ્લેષણમાં કહી શકાય કે, ભારતનું ભાવિ એક એવા સુરક્ષિત, સમૃદ્ધ અને સ્થિર પડોશ સાથે જોડાયેલું છે, જેમાં રાજદ્વારી વ્યવહારવાદ અને સહાનુભૂતિનો સંગમ થતો હોય.